Việt Nam sẽ có Quỹ đầu tư quốc gia

Nâng tầm hệ thống tài chính quốc gia

Một trong số các nhiệm vụ cụ thể tại Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước là tái cơ cấu toàn diện Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia; tập trung nguồn lực từ cơ cấu lại vốn tại các doanh nghiệp (DN) và các nguồn lực nhà nước giao khác để đầu tư phát triển các DN quy mô lớn, các DN có hiệu quả cao; đầu tư vào dự án trong các ngành, lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, có tính chất quan trọng đối với nền kinh tế. Đồng thời, triển khai đầu tư trực tiếp và hỗ trợ các nguồn lực để DN nhà nước (DNNN) đầu tư ra nước ngoài; thực hiện mua bán, sáp nhập để tiếp cận các công nghệ mới, công nghệ lõi, công nghệ và công nghiệp chiến lược hoặc vì mục tiêu lợi nhuận cao. Có cơ chế giám sát độc lập đối với quá trình chuyển giao và quản lý vốn của SCIC tại các DN, bảo đảm việc cơ cấu lại DN, đầu tư vốn được thực hiện một cách hiệu quả, đúng giá thị trường và tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật.

ẢNH: VIETTEL

Ủng hộ mục tiêu này, nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng việc hình thành Quỹ đầu tư quốc gia là hoàn toàn đúng đắn và cần thiết. Việc thay đổi tư duy như trên là bước nhảy vọt về quản lý vốn nhà nước trở nên chuyên nghiệp hơn cũng như góp phần nâng tầm hệ thống tài chính quốc gia, thu hút thêm nguồn lực trong và ngoài nước cho nền kinh tế. Chuyên gia kinh tế Đinh Tuấn Minh nhận định, việc tái cơ cấu toàn diện SCIC và hình thành Quỹ đầu tư quốc gia là mở rộng chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của công ty này. Vai trò của Quỹ đầu tư quốc gia trước hết là làm thế nào giúp cho tài sản của nhà nước được an toàn, phát triển. Điều này tương tự như các quỹ đầu tư quốc gia đã phát triển tại các nước Trung Đông, Na Uy, Thụy Điển, Singapore… Các quỹ đầu tư ở nhiều nước ngày càng lớn mạnh, tương đương với tài sản quốc gia cũng gia tăng, trở thành một phần trụ cột của kinh tế cả nước. Bản thân SCIC sẽ không còn là DNNN đơn thuần mà mở rộng với nhiều hoạt động, có thể trở thành "vốn mồi" hay tạo ra tín hiệu định hướng phát triển ở nhiều ngành nghề kinh doanh mà nhà nước muốn thúc đẩy…

Theo chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trưởng ngành Quản trị kinh doanh, Khoa Quản trị kinh doanh, Trường ĐH Kinh tế - tài chính TP.HCM), sau khi chuyển đổi mô hình, vai trò mới của SCIC không còn dừng ở chức năng "giữ hộ" hay "thoái vốn" đơn thuần, mà đang được tái định vị thành cánh tay đầu tư chiến lược của nhà nước. Điểm thay đổi cốt lõi nằm ở chỗ Nghị quyết 79 yêu cầu tái cơ cấu toàn diện SCIC theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia với các nhiệm vụ rất rõ. Điều này có nghĩa là SCIC được kéo ra khỏi tư duy quản lý vốn thụ động để chuyển sang vai trò phân bổ vốn quốc gia theo logic thị trường nhưng phục vụ ưu tiên phát triển dài hạn. "Cả năm 2025, doanh thu của SCIC ước đạt trên 12.000 tỉ đồng và lợi nhuận sau thuế khoảng 11.000 tỉ đồng, tăng khoảng 15% so với cùng kỳ. Những con số này cho thấy SCIC không phải bắt đầu từ con số 0, mà đã có năng lực thực thi nhất định để bước sang vai trò "nhà đầu tư của Chính phủ", ông Tùng đánh giá.

Mở rộng đầu tư, tạo kênh dẫn vốn mới cho thị trường

Theo chuyên gia kinh tế Đinh Tuấn Minh, SCIC trước đây cũng theo mô hình là một quỹ đầu tư quốc gia nhưng hoạt động khá hẹp; chủ yếu chỉ là thoái vốn, giữ vốn hay tăng vốn đầu tư ở các DNNN mà hầu như chưa chủ động đưa vốn vào các đơn vị khác. Trong khi đó, các quỹ đầu tư quốc gia ở nhiều nước có thể đầu tư vào bất kỳ DN nào. Chẳng hạn, tập đoàn đầu tư Temasek Holdings thuộc sở hữu hoàn toàn của chính phủ Singapore đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm tài chính, viễn thông, vận tải, bất động sản, công nghệ, năng lượng tái tạo… không chỉ tại Singapore mà còn ở nhiều nước, trong đó có VN. Tập đoàn này đã trở thành một nhà đầu tư hàng đầu trên thế giới, đưa tài sản quốc gia Singapore tăng cao. Chính vì vậy, SCIC sau khi tái cơ cấu toàn diện có thể rót vốn đầu tư vào bất kỳ công ty nào nếu nhận thấy cơ hội phát triển mạnh. Ông ví dụ, SCIC có thể tiếp tục giữ vốn đầu tư tại Vietnam Airlines, tập đoàn dầu khí, điện lực nhưng cũng có thể phân bổ dòng vốn đầu tư vào Hãng hàng không Vietjet hay các tập đoàn Vingroup, Sun Group… Hoặc nếu đánh giá một số ngành không cần khuyến khích đầu tư thì SCIC có thể rút hết vốn, từ đó sẽ giúp gia tăng tài sản quốc gia và thúc đẩy các DN phát triển mạnh hơn. Chính sách đầu tư này cũng thực sự cho thấy nhà nước xem các DN đều bình đẳng như nhau. Đáng chú ý, dòng vốn của nhà nước thông qua Quỹ đầu tư quốc gia sẽ tạo ra một tín hiệu mới trên thị trường, góp phần thu hút thêm dòng vốn trong và ngoài nước.

ẢNH: V.G

"Mục tiêu đầu tiên của Quỹ đầu tư quốc gia là bảo toàn vốn quốc gia, sau đó làm gia tăng nguồn vốn để từ đó mang lại phúc lợi chung cho người dân. Bên cạnh đó, dựa trên các quyết định đầu tư của quỹ thì Chính phủ có thể đưa ra tín hiệu thúc đẩy phát triển các lĩnh vực kinh tế ưu tiên, chẳng hạn như đầu tư mạnh vào các DN phát triển hạ tầng đường sắt hay phát triển chip, bán dẫn trong khi có thể thoái hết vốn khỏi các DN xi măng, hàng tiêu dùng hay thậm chí viễn thông… Từ đó cũng góp phần thu hút thêm các dòng vốn đầu tư vào những lĩnh vực quan trọng, được ưu tiên phát triển của quốc gia", chuyên gia Đinh Tuấn Minh chia sẻ.

Phân tích rõ hơn về ý nghĩa của cuộc chuyển đổi mô hình chiến lược, ông Trần Anh Tùng cho rằng mục tiêu hình thành Quỹ đầu tư quốc gia trên nền SCIC nếu được triển khai đầy đủ, đây sẽ là lần đầu VN có một định chế đầu tư vốn nhà nước theo logic gần với "Sovereign Wealth Fund" (SWF) tức là không chỉ giữ tài sản mà còn chủ động đầu tư, tái cơ cấu và tạo giá trị. Với nền kinh tế vĩ mô, một quỹ đầu tư quốc gia đúng nghĩa có thể giúp VN giải bài toán thiếu vốn cho các ngành chiến lược như công nghệ cao, hạ tầng mới, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đầu tư ra nước ngoài để tiếp cận công nghệ. Trong bối cảnh VN đặt mục tiêu tăng trưởng cao hơn trong giai đoạn 2026 - 2030, thì bài toán không chỉ là "có bao nhiêu vốn" mà là "vốn đi vào đâu và với hiệu suất nào". Quỹ đầu tư quốc gia sẽ giúp tạo ra lời giải xác đáng cho bài toán này. Tác động thứ hai là với DN VN. 

Một quỹ đầu tư quốc gia nếu vận hành tốt có thể đóng vai trò vốn dẫn dắt, đặc biệt với những DN có tiềm năng trở thành các đơn vị đầu đàn nhưng còn thiếu vốn dài hạn hoặc thiếu khả năng tiếp cận công nghệ. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh nhiều công ty tư nhân VN đã đi đến ngưỡng mà chỉ vay ngân hàng là không đủ để bước lên quy mô khu vực. Nếu SCIC mới có thể cùng đầu tư, cùng chấp nhận rủi ro dài hạn, cùng hỗ trợ mua bán sáp nhập công nghệ, thì DN Việt sẽ có cơ hội tăng quy mô nhanh hơn và nâng chất sâu hơn. Tác động thứ ba là về cấu trúc thị trường vốn. Một nền kinh tế muốn vượt bẫy thu nhập trung bình không thể chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng ngắn hạn. Quỹ đầu tư quốc gia, nếu phát triển đúng, sẽ góp phần hình thành tầng vốn dài hạn, vốn kiên nhẫn và vốn chiến lược. Chính điểm này mới là giá trị lớn nhất khi vừa bổ sung cho ngân sách, vừa bổ sung cho tín dụng và tạo ra một kênh vốn mới cho tăng trưởng có chất lượng.

ẢNH: PVN

Tách biệt hẳn vai trò quản trị doanh nghiệp

Chuyên gia kinh tế Đinh Tuấn Minh cho rằng để Quỹ đầu tư quốc gia hoạt động hiệu quả, trước hết VN có thể tham khảo kinh nghiệm mô hình hoạt động của một số quỹ đầu tư chính phủ thành công trên thế giới. Quan trọng nhất là phải hoàn toàn tách biệt vai trò của quỹ đầu tư với hoạt động quản trị của DN nhận đầu tư. Chẳng hạn, SCIC không tham dự vào việc chỉ định, đề xuất lãnh đạo DN mà chỉ cần nắm giữ cổ phần có quyền phủ quyết các nhân sự lãnh đạo trong trường hợp nhận thấy cá nhân đó không phù hợp với mục tiêu và lợi ích quốc gia. Tương tự, SCIC cũng hoàn toàn không tham gia vào điều hành DN dù có thể đang sở hữu phần lớn số vốn tại đây. Điều này đồng nghĩa việc quản trị của các DN cần được trao quyền hoàn toàn độc lập như bất kỳ các công ty khác trên thị trường. Ông nhấn mạnh: Khi nhà nước thể hiện rõ việc không tham gia vào hoạt động của các công ty, tập đoàn thì các nhà đầu tư nước ngoài cũng sẽ mạnh dạn rót vốn đầu tư vào các đơn vị hơn trước đây khi vẫn còn đâu đó "bóng dáng" của quản trị nhà nước. Cách thức quản trị của DN rất quan trọng vì có thể ảnh hưởng đến việc kêu gọi dòng vốn đầu tư nước ngoài vào nhiều lĩnh vực tại VN trong thời gian tới.

Trong khi đó, dù đánh giá cao cuộc chuyển mình của SCIC, song chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng cũng lưu ý: Thách thức lớn nhất của SCIC không nằm ở ý tưởng, mà nằm ở cơ chế vận hành. Một định chế đầu tư vốn nhà nước đúng nghĩa phải có 3 điều kiện cốt tử: Nguồn vốn đủ lớn và ổn định, quyền tự chủ đầu tư đủ mạnh, và hệ thống quản trị - giám sát đủ chuyên nghiệp. Hiện nay, SCIC đã có kết quả kinh doanh tốt và kinh nghiệm đầu tư, nhưng vẫn đang vận hành trong khuôn khổ pháp lý và hành chính khá dày. Điều đó có nghĩa là tốc độ ra quyết định, quyền chấp nhận rủi ro, cơ chế đãi ngộ nhân sự đầu tư, và khả năng triển khai thương vụ phức tạp vẫn có thể bị giới hạn. Nếu so với Temasek của Singapore, khoảng cách lớn nhất không nằm ở tên gọi mà ở mức độ thị trường hóa khi Temasek vận hành như một nhà đầu tư thương mại với quyền quyết định danh mục rất linh hoạt. Trong khi đó, SCIC hiện mới ở giai đoạn chuyển tiếp, quy mô nhỏ hơn rất nhiều, và quan trọng hơn là còn phải dung hòa giữa mục tiêu lợi nhuận, nhiệm vụ chính sách và khung pháp lý hành chính. Vì vậy, nếu chỉ nói "học Temasek" mà không cải cách sâu cơ chế thì rất khó đạt được bản chất Temasek.

Nếu so tiếp với quỹ đầu tư quốc gia Khazanah của Malaysia, ta thấy một mô hình gần VN hơn về cấu trúc nhà nước. Khazanah có giá trị tài sản ròng khoảng 105 tỉ ringgit vào đầu năm 2026, tăng từ 103,6 tỉ ringgit năm trước, đồng thời vẫn thực hiện được cổ tức cho chính phủ. Điều này cho thấy một quỹ đầu tư nhà nước có thể vừa theo đuổi lợi nhuận, vừa phục vụ mục tiêu quốc gia, miễn là có khung quản trị rõ và chỉ tiêu (KPI) minh bạch. Hay quỹ đầu tư Mubadala của UAE còn lớn hơn nhiều, với tài sản quản lý khoảng 1.200 tỉ dirham năm 2024, tập trung rất mạnh vào AI, công nghệ, năng lượng sạch, hạ tầng tương lai.

"Bài học rút ra là quỹ nào cũng gắn với ưu tiên quốc gia, nhưng chỉ hiệu quả khi có quyền tự chủ đầu tư song hành với kỷ luật công khai và trách nhiệm giải trình. Với SCIC, thách thức hiện hữu là nhiều luật cùng điều chỉnh và ranh giới giữa quản lý hành chính với đầu tư thị trường còn chưa thật tách bạch. Nghị quyết 79 thực ra đã nhận diện đúng điều này khi yêu cầu có cơ chế giám sát độc lập đối với quá trình chuyển giao và quản lý vốn của SCIC, bảo đảm đầu tư hiệu quả và đúng giá thị trường. Đây là điểm rất quan trọng, nhưng từ nhận diện đến thực thi là một chặng dài", ông Trần Anh Tùng nhận định.