Theo các tác giả Nguyễn Đức Hiệp, Tim Doling và Võ Chi Mai trong sách Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn - Chợ Lớn xưa và nay (trang 83, 84), khu vực Tân Định đầu thế kỷ 20 là nơi tập trung nhiều hàng quán, hoạt động thương mại sôi động cùng các loại hình giải trí dân gian như cải lương, hát bội và diễn tuồng. Trong bối cảnh đó, chợ Tân Định ra đời và nhanh chóng trở thành trung tâm giao thương quan trọng của khu vực phía bắc Sài Gòn.
Theo tư liệu trong sách, chợ Tân Định được xây dựng vào năm 1926 và khánh thành vào năm 1927, khoảng 13 năm sau khi chợ Bến Thành đi vào hoạt động. Lễ khai thị được tổ chức quy mô với sự tham dự của Thống đốc Nam Kỳ Blanchard de la Brosse cùng đông đảo người dân và quan chức đương thời. Báo Công Luận số ra ngày 25.7.1927 đã ghi lại không khí nhộn nhịp của buổi lễ với cờ xí trang hoàng khắp nơi và sự hiện diện của nhiều nhân vật quan trọng. Sự kiện này cho thấy vị thế đáng kể của chợ Tân Định trong đời sống kinh tế - xã hội của Sài Gòn đầu thế kỷ 20.
Về kiến trúc, chợ Tân Định được đánh giá là một trong những công trình có kiến trúc hiện đại của Sài Gòn đầu thế kỷ 20. So với nhiều ngôi chợ được xây dựng trước đó, chợ sở hữu không gian rộng rãi, thông thoáng với nhà lồng lớn, không phân chia thành nhiều khu vực khép kín. Điểm nhấn nổi bật nhất của công trình là mặt tiền với ba tháp chuông đặc trưng, gồm một tháp chính ở trung tâm và hai tháp đối xứng hai bên. Đến nay, tháp chuông giữa vẫn còn lưu giữ quả chuông đồng cổ, trong khi chiếc đồng hồ trên mặt tiền tiếp tục là dấu tích gợi nhớ về một giai đoạn lịch sử gần một thế kỷ của ngôi chợ.
Mặt tiền chợ Tân Định trên đường Hai Bà Trưng với tháp đồng hồ cổ - dấu ấn kiến trúc đặc trưng đã gắn bó với khu chợ gần một thế kỷ qua
Ảnh: Thái Thắng
Hệ khung kèo thép và mái ngói bên trong chợ Tân Định, một trong những chi tiết kiến trúc còn được bảo tồn từ những ngày đầu chợ đi vào hoạt động
Ảnh: Thái Thắng
"Chợ nhà giàu" của Sài Gòn xưa
Từ khi đi vào hoạt động đến nay, chợ Tân Định (phường Tân Định, TP.HCM) luôn là trung tâm mua bán sầm uất của khu vực. Các ngành hàng chủ lực gồm vải vóc, quần áo, thực phẩm tươi sống, thực phẩm khô, trái cây, giày dép và nhiều mặt hàng tiêu dùng khác. Trong ký ức của nhiều người dân Sài Gòn, đây từng được xem là "chợ nhà giàu" bởi hàng hóa có chất lượng cao, phong phú và giá bán thường nhỉnh hơn so với một số chợ truyền thống khác. Tuy nhiên, chính sự tươi ngon và uy tín của các tiểu thương đã giúp ngôi chợ giữ chân khách hàng suốt nhiều thập niên. Phía sau chợ là khu vực buôn bán bình dân hơn với nhiều món ăn và mặt hàng quen thuộc, trở thành điểm đến yêu thích của người dân địa phương.
Không chỉ nổi tiếng với hoạt động thương mại, khu vực Tân Định còn được biết đến là trung tâm may mặc và áo dài lâu đời của TP.HCM. Dọc tuyến đường Hai Bà Trưng, đặc biệt quanh khu vực nhà thờ Tân Định, vẫn còn nhiều cửa hàng và thương hiệu áo dài nổi tiếng. Trong nhiều thập niên, đây là địa chỉ quen thuộc của những người phụ nữ Sài Gòn tìm kiếm các thiết kế áo dài truyền thống và cách tân.
Tên gọi Tân Định cũng mang trong mình bề dày lịch sử gắn với quá trình hình thành vùng đất Sài Gòn - Gia Định. Theo các tài liệu lịch sử, địa danh Tân Định xuất hiện từ thời kỳ mở cõi dưới triều Nguyễn. Trong đó, "Tân" mang nghĩa mới, còn "Định" là định cư, hàm ý vùng đất định cư mới của lưu dân phương Nam. Tên gọi này được ghi nhận từ rất sớm trên bản đồ Sài Gòn do Trần Văn Học thực hiện năm 1815 với địa danh Gò Tân Định.
Khu vực kinh doanh vải vóc, quần áo bên trong chợ Tân Định, ngành hàng góp phần làm nên danh tiếng của khu chợ 100 năm tuổi giữa lòng TP.HCM
Ảnh: Thái Thắng
Thuở ban đầu, Tân Định vẫn là vùng ngoại vi thưa dân của Sài Gòn. Nhờ vị trí thuận lợi nằm gần rạch Nhiêu Lộc, giao thông đường thủy phát triển, khu vực này dần thu hút cư dân đến sinh sống và lập nghiệp. Sự hình thành và phát triển của các làng An Hòa, Hiệp Hòa cùng quá trình mở rộng dân cư đã góp phần đưa Tân Định từ một vùng đất ven đô trở thành khu dân cư đông đúc, trung tâm thương mại sầm uất và là một trong những địa danh giàu dấu ấn lịch sử của TP.HCM ngày nay.
Không chỉ mang giá trị thương mại, chợ Tân Định còn gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng của thành phố. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhiều tiểu thương nơi đây đã tham gia các phong trào đấu tranh đô thị, đóng góp tài chính, vật lực cho cách mạng. Không ít gia đình tiểu thương trở thành cơ sở nuôi giấu cán bộ, giao liên và lực lượng Biệt động Sài Gòn.
Những đóng góp thầm lặng ấy đã giúp chợ Tân Định không chỉ là một công trình kiến trúc đẹp mà còn là một "địa chỉ đỏ" trong lịch sử cách mạng của TP.HCM.
Giữ hồn chợ cũ giữa nhịp sống mới
Gần 50 năm gắn bó với chợ Tân Định, bà Thu đã chứng kiến hầu hết những biến chuyển của ngôi chợ từ sau năm 1975 đến nay.
Theo bà, điều thay đổi lớn nhất không phải là hình thức bên ngoài mà là cách thức buôn bán. Nếu trước đây tiểu thương chỉ cần mở sạp, chờ khách quen ghé mua thì nay việc kinh doanh gắn liền với điện thoại thông minh, chuyển khoản, thanh toán điện tử và bán hàng trực tuyến. "Ngày xưa vô chợ là bán thôi, đơn giản lắm. Còn bây giờ cái gì cũng điện thoại, tài khoản, máy móc. Tôi lớn tuổi rồi nên không rành mấy thứ đó", bà nói.
Gắn bó với chợ Tân Định hàng chục năm, bà Thu vẫn duy trì việc buôn bán mỗi ngày dù thị trường và thói quen mua sắm của người dân đã có nhiều thay đổi
Ảnh: Thái Thắng
Bên cạnh sự thay đổi của công nghệ là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi và các nền tảng thương mại điện tử. "Khó lắm chứ. Trong siêu thị cái gì cũng có, còn mình là tiểu thương thì làm sao bằng được. Sau dịch Covid-19 việc buôn bán giảm nhiều lắm. Có năm gần như không có lời", bà chia sẻ.
Theo bà Thu, nhiều tiểu thương hiện nay phải thích nghi bằng cách bán hàng qua mạng xã hội hoặc livestream. Tuy nhiên, đây lại là điều không dễ đối với những người lớn tuổi. "Con cháu tôi đứa nào cũng rành máy móc hơn mình nhưng chẳng đứa nào muốn theo nghề. Tụi nó có công việc riêng hết rồi", bà cười buồn.
Dù việc kinh doanh không còn thuận lợi như trước, bà vẫn đều đặn mở cửa sạp mỗi ngày. Với bà, quầy hàng nhỏ giữa chợ Tân Định không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần cuộc sống đã gắn bó suốt mấy chục năm. "Giờ nghỉ ở nhà cũng không biết làm gì. Bán quen rồi, cứ tiếp tục thôi", bà nói.
Một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày chợ Tân Định chính thức mở cửa đón khách. Từ một khu chợ làng của vùng đất Phú Hòa đến biểu tượng kiến trúc giữa lòng TP.HCM, ngôi chợ đã chứng kiến biết bao đổi thay của thành phố.
Những tháp chuông vẫn đứng đó, những lối đi vẫn tấp nập người mua kẻ bán, còn ký ức về một "chợ nhà giàu" của Sài Gòn xưa vẫn hiện hữu trong câu chuyện của những tiểu thương đã dành cả đời mình cho ngôi chợ trăm tuổi. Giữa nhịp sống hiện đại, chợ Tân Định vẫn giữ được hồn cốt riêng, như một phần ký ức sống động của thành phố mang tên Bác.
Bình luận (0)