1.001 chuyện cây sắn và ethanol: Đến thủ phủ của sắn

Bản hợp đồng 5 tỉ USD 

Xuất thân từ một gia đình có duyên nợ với cây sắn, bởi thân phụ từng là phó giám đốc nhà máy bột mì màu Tây Ninh từ cuối thập niên 60 của thế kỷ 20, nên ông Lê Hữu Hùng, Phó chủ tịch Hiệp Hội sắn Việt Nam kiêm Chủ tịch Hiệp hội tinh bột mì Tây Ninh - là tỉnh có vùng trồng sắn lớn nhất nước, nói chuyện về cây sắn và tinh bột sắn một cách hào hứng, như thuộc nằm lòng.

Đọc qua nhiều tài liệu, tôi được biết cây sắn xuất hiện trên bản đồ nông sản Việt là một hành trình khá cam go và đầy biến động qua nhiều thập kỷ. Bởi vậy, nên khi ông Hùng cho biết rằng “ngày xưa gia đình tôi mở xưởng làm tinh bột sắn với năng suất một ngày chỉ khoảng 1 tấn củ tươi”, tôi không hề ngạc nhiên. 

Nhưng điều khiến tôi bất ngờ là khi mở đầu câu chuyện, ông Hùng cho biết “cuối năm ngoái, với vai trò Phó chủ tịch Hiệp hội sắn Việt Nam và Chủ tịch Hiệp hội tinh bột mì Tây Ninh, tôi đã cùng một phái đoàn doanh nhân Việt sang ký kết với các doanh nhân Campuchia, trước sự chứng kiến của Bộ Thương mại của nước bạn một bản hợp đồng nhập khẩu sắn trị giá 5 tỉ USD chia ra trong vòng 5 năm, với tổng lượng sản phẩm củ tươi 45 triệu tấn”. 

Như vậy, mỗi năm các doanh nghiệp thành viên của Hiệp hội sắn Việt Nam nhập về 9 triệu tấn củ tươi, trị giá khoảng 1 tỉ USD, bổ sung vào nguồn nguyên liệu còn thiếu để các nhà máy vận hành, sản xuất tất tần tật hàng chục sản phẩm bột sắn và tinh bột sắn, kể cả loại thường và loại biến tính, đáp ứng cho nhu cầu xuất khẩu cũng như tiêu thụ nội địa.

ẢNH: CÔNG TY HÙNG DUY CUNG CẤP

Và tỉnh Tây Ninh là địa phương dẫn đầu trong số các nhà máy ấy, với vùng nguyên liệu lớn nhất nước, 30.000 lao động trong ngành sắn và gần 60 nhà máy (trong tổng số 145 nhà máy trên cả nước) đang hoạt động trong lĩnh vực này. Gọi tỉnh này là thủ phủ của cây sắn và sản xuất bột sắn, là bởi như thế.

Để minh chứng cho việc quyết tâm cùng các nhà sản xuất khác trong nước hoạch định kế hoạch tăng sản lượng, mở rộng vùng nguyên liệu, ông Hùng đã cung cấp cho tôi một bản báo cáo mới do ông ký ngày 1.6.2026 với vai trò là Chủ tịch Hiệp hội tinh bột mì Tây Ninh, trong đó bên cạnh các số liệu, kiến nghị tháo gỡ khó khăn cho ngành sắn, có một câu định hướng phát triển mang tính kỳ vọng rất cao: “Xây dựng Tây Ninh thành trung tâm chế biến sắn hàng đầu trong khối ASEAN” và để làm được điều này, thì phải “phát triển vùng nguyên liệu bền vững tại Việt Nam và Campuchia”.

Vậy tại sao phải có một nguồn nguyên liệu lớn từ Campuchia để bù thêm vào số nguyên liệu để các nhà máy Việt Nam chạy đều đặn không bị gián đoạn như hiện nay? Ông Hùng trả lời ngay: “Là do Campuchia không có nhà máy sản xuất tinh bột sắn có quy mô lớn như ở nước ta”. Trong khi đó, sản lượng sắn do nông dân nước bạn trồng mỗi niên vụ có thể lên đến hàng chục triệu tấn củ tươi trải rộng ở nhiều tỉnh với một diện tích lớn, với 800.000 ha.

ẢNH: CÔNG TY HÙNG DUY CUNG CẤP

Đôi điều về "giấc mơ tự chủ" ethanol

Hiện nay, theo tìm hiểu của người viết, trên cả nước có 6 nhà máy sản xuất ethanol nằm rải rác với mức độ cung ứng khoảng 40% loại chế phẩm này góp phần cho hoạt động chế ra xăng sinh học. Trong khi đó, theo nhiều tài liệu, việc sản xuất sắn lát khô (xắt ra từ củ tươi, với tỷ lệ 2,5 tấn củ tươi cho ra 1 tấn sắn lát khô), là nguyên liệu chủ lực cho sản xuất ethanol, mới đáp ứng cho nhu cầu của 6 nhà máy hiện tại. 

Cán cân sản xuất và phân phối, xuất khẩu ra các thị trường nước ngoài cũng như tiêu thụ nội địa đang có độ lệch giữa 2 loại sản phẩm chủ lực từ cây sắn: đó là dùng củ sắn để sản xuất tinh bột sắn và sắn lát khô. 

Điều này, theo ông Lê Hữu Hùng, do bối cảnh ngành sắn nhiều năm trước đây, nhiều tỉnh hướng đến lập nhà máy sản xuất bột sắn và sản phẩm này cũng được thế giới chú ý nhiều hơn nên mới nảy sinh tình trạng như vậy. 

Việc thu mua sắn lát khô hiện đang tập trung vào một số doanh nghiệp kinh doanh nông sản, rải rác ở khắp nơi và hầu như không chuyên sâu riêng về sắn, do vòng đời của cây sắn dao động khoảng 6 tháng trong năm. 

Chính vì vậy, các doanh nghiệp kinh doanh theo thời vụ nhiều loại nông sản khác nữa như gạo, cà phê, hồ tiêu, sầu riêng… và khá phân tán. 

Điều ấy cho thấy một chiến lược nguyên liệu cho sản xuất chế phẩm ethanol vẫn rất cần thiết, trong khi sắn lát là nguyên liệu chủ lực. Các nguyên liệu khác như bắp, mật rỉ mía đường… đang chiếm tỷ trọng khiêm tốn so với sắn để sản xuất ra chế phẩm sinh học này và thực chất là đang ở vai trò thay thế.

Điều mà nhiều người quan tâm trong bối cảnh thời sự sử dụng xăng sinh học, và mức độ quan trọng của ethanol (là thành tố quan trọng để chế biến xăng sinh học), sản xuất ra từ cây sắn. Liệu loại cây trồng này sẽ chiếm bao nhiêu tỷ trọng trong cơ cấu của các loại nông sản hiện hữu tại Việt Nam? 

Đó là một câu hỏi không chỉ mang tính chiến lược năng lượng mà nó còn có thể làm thay đổi tập quán gieo trồng, giá cả nguyên liệu, vận hành sản xuất, phân phối các loại sản phẩm để chủ động cung ứng cho nguồn nhiên liệu hiện đã bắt buộc sử dụng, vì mục tiêu xanh sạch và vì nhiều yếu tố lợi - hại khác đã cân nhắc trước khi quyết định.

ẢNH: CÔNG TY HÙNG DUY CUNG CẤP

Vì thế, có thể nói bên cạnh một số nguyên liệu khác, cây sắn đã là loại cây mang tầm chiến lược quốc gia trong việc góp phần định hình năng lượng xanh. 

Đồng nhất với ý kiến ấy, chúng tôi xin trích dẫn lời của ông Lê Hữu Hùng, với danh xưng là Phó chủ tịch Hiệp hội sắn Việt Nam trong buổi làm việc chiều 4.6.2026, bày tỏ chính kiến khi chúng tôi phỏng vấn đề tài này: “Đây là vấn đề lớn, nóng hổi tính thời sự và cũng từ đây, việc nhìn nhận cũng như phát triển cây sắn ở các vùng nguyên liệu phù hợp có lẽ sẽ được đặt ra để tự chủ về sắn cho sản xuất ethanol nói riêng cũng như cho ra các sản phẩm khác dùng trong thực phẩm, tinh bột sắn biến tính cho ngành dược phẩm... Qua đó rồi sẽ có những thay đổi về diện mạo của nhiều vùng nông thôn, đời sống nông dân và đặc biệt là hy vọng từ cây sắn, nước ta sẽ có một nguồn năng lượng xanh dồi dào, phù hợp với chủ trương trong thời kỳ mới”.