Từ "diệt giặc dốt" đến "giáo dục là quốc sách hàng đầu", giáo dục Việt Nam đang chuyển từ bảo đảm cơ hội được học sang bảo đảm điều kiện để mọi người học tập thực chất và phát triển.
Từ "diệt giặc dốt" đến quyền học tập được hiến định
Ngay sau khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, "giặc dốt" được đặt ngang hàng với giặc đói và giặc ngoại xâm. Bình dân học vụ vì thế không chỉ là chiến dịch xóa mù chữ mà còn đặt nền móng cho nền giáo dục của quốc gia độc lập, đưa việc học đến với đông đảo nhân dân
Hiến pháp năm 1946 ghi nhận tại điều 15: "Nền sơ học là bắt buộc và không học phí". Quy định này khẳng định Nhà nước không chỉ thừa nhận quyền học tập mà còn có trách nhiệm bảo đảm giáo dục ở bậc học nền tảng.
Đến Hiến pháp năm 1959, quyền học tập tiếp tục được khẳng định: "Công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hòa có quyền học tập. Nhà nước từng bước thực hiện chế độ giáo dục bắt buộc". Nếu Hiến pháp 1946 đặt nền móng, thì Hiến pháp 1959 đưa giáo dục bắt buộc (GDBB) thành định hướng chính sách lâu dài.
Trong chiến tranh, giáo dục vẫn được duy trì qua bình dân học vụ, trường phổ thông và các lớp học ở nông thôn, vùng căn cứ. Giáo dục trở thành một bộ phận quan trọng của công cuộc kiến quốc, góp phần nâng dân trí và chuẩn bị nguồn nhân lực cho đất nước.
80 năm qua, giáo dục Việt Nam đã đi một chặng đường dài: từ xóa mù chữ đến phổ cập, từ phổ cập đến giáo dục bắt buộc, từng bước biến quyền học tập thành cơ hội của mọi trẻ em
ảnh: Nhật Thịnh
Từ phổ thông bắt buộc đến phổ cập toàn dân
Sau năm 1975, cùng với thống nhất đất nước, Việt Nam đặt ra yêu cầu thống nhất hệ thống giáo dục, từng bước nâng mặt bằng dân trí và đào tạo nguồn nhân lực cho công cuộc xây dựng đất nước.
Hiến pháp năm 1980 quy định: "Bậc học phổ thông là bắt buộc", đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy pháp lý về giáo dục. Giáo dục bắt buộc (GDBB) được đặt trong một cấu trúc rộng hơn, hướng tới bảo đảm cơ hội học tập cho đông đảo nhân dân.
Bước vào thời kỳ Đổi mới, yêu cầu đối với giáo dục càng lớn hơn. Hiến pháp năm 1992 xác định "giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu", đồng thời quy định Nhà nước thực hiện kế hoạch phổ cập giáo dục (PCGD) tiểu học bắt buộc, xóa nạn mù chữ.
Luật PCGD tiểu học năm 1991 tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho chương trình quốc gia về phổ cập. Năm 2000, Việt Nam hoàn thành mục tiêu xóa mù chữ và PCGD tiểu học; đến năm 2010, cả 63 tỉnh, thành phố đạt chuẩn PCGD THCS.
Những cột mốc ấy góp phần nâng cao dân trí, tạo nền tảng nhân lực cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Sự khác biệt giữa phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc
PCGD và GDBB thường được đặt cạnh nhau nhưng không đồng nhất. Luật Giáo dục năm 2019, tại điều 5, phân định khá rõ hai khái niệm này.
Theo khoản 8, "phổ cập giáo dục" là quá trình tổ chức hoạt động giáo dục để mọi công dân trong độ tuổi đều được học tập và đạt trình độ học vấn nhất định theo quy định của pháp luật. Trong khi đó, khoản 9 xác định "giáo dục bắt buộc" là giáo dục mà mọi công dân trong độ tuổi quy định bắt buộc phải học tập để đạt trình độ học vấn tối thiểu và được Nhà nước bảo đảm điều kiện thực hiện.
Nói ngắn gọn, PCGD nhấn mạnh mục tiêu bảo đảm mọi người đều được học và đạt chuẩn; GDBB nhấn mạnh nghĩa vụ học tập của công dân và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm điều kiện thực hiện nghĩa vụ đó.
Vì vậy, một cấp học có thể được phổ cập nhưng chưa nhất thiết là giáo dục bắt buộc. Theo luật Giáo dục 2019 trước khi sửa đổi, giáo dục tiểu học là bắt buộc; Nhà nước thực hiện PCGD mầm non cho trẻ 5 tuổi và PCGD THCS. "Từ chỗ GDBB được xác định đến hết THCS, VN đang từng bước hình thành chủ trương PCGD trung học theo hướng mở rộng cơ hội học tập sau THCS, gồm THPT và trung học nghề, qua đó vừa nâng cao trình độ học vấn, vừa đẩy mạnh phân luồng và đào tạo nghề cho thanh niên"
Bước ngoặt năm 2026: GDBB 9 năm
Một thay đổi có ý nghĩa lịch sử đã diễn ra từ ngày 1.7.2026. Theo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Giáo dục năm 2025, khoản 1 điều 14 luật Giáo dục 2019 được sửa đổi theo hướng: giáo dục tiểu học và giáo dục THCS là giáo dục bắt buộc; Nhà nước thực hiện PCGD mầm non cho trẻ em từ 3 đến 6 tuổi.
Như vậy, Việt Nam đã chuyển từ GDBB 5 năm ở tiểu học sang GDBB kéo dài 9 năm, bao gồm cả tiểu học và THCS.
Đây không đơn thuần là việc bổ sung thêm một cấp học vào danh mục "bắt buộc". Đằng sau đó là một sự thay đổi lớn về trách nhiệm của Nhà nước.
Luật quy định Nhà nước chịu trách nhiệm thực hiện GDBB trong cả nước, quyết định kế hoạch và bảo đảm các điều kiện để thực hiện phổ cập giáo dục. Đồng thời, mọi công dân trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ học tập để thực hiện PCGD và hoàn thành giáo dục bắt buộc; gia đình, người giám hộ cũng có trách nhiệm tạo điều kiện cho trẻ em học tập.
Đây là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ: đã gọi là GDBB thì không thể chỉ đặt nghĩa vụ lên học sinh và gia đình. Nghĩa vụ ấy phải đi cùng trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước.
Nếu một học sinh miền núi không có trường học đủ gần, một trẻ em nghèo không có điều kiện đến lớp, một học sinh khuyết tật không được bảo đảm phương thức học phù hợp hay một địa phương thiếu giáo viên nghiêm trọng, thì bài toán GDBB chưa thể chỉ giải quyết bằng yêu cầu "phải đi học".
Từ "không học phí" đến bài toán bảo đảm nguồn lực
Lịch sử PCGD cũng là quá trình Nhà nước từng bước hoàn thiện cơ chế tài chính để bảo đảm quyền học tập. Những năm đầu lập quốc, bình dân học vụ dựa nhiều vào tinh thần tự lực và sự đóng góp của nhân dân. Trong chiến tranh và thời kỳ bao cấp, ngân sách nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong xây dựng trường lớp, trả lương giáo viên và bảo đảm các điều kiện dạy học.
Sau Đổi mới, cơ chế tài chính giáo dục từng bước đa dạng, kết hợp ngân sách nhà nước với các nguồn lực xã hội, đồng thời triển khai nhiều chính sách miễn, giảm và hỗ trợ học phí. Luật Giáo dục 2019 tiếp tục khẳng định giáo dục là lĩnh vực ưu tiên đầu tư, với ngân sách nhà nước dành cho giáo dục tối thiểu 20% tổng chi ngân sách.
Tuy nhiên, khi GDBB được mở rộng đến hết THCS, bảo đảm tài chính không thể chỉ dừng ở miễn học phí. Học sinh còn cần trường lớp, giáo viên, sách giáo khoa, thiết bị, giao thông an toàn và hỗ trợ đối với các nhóm yếu thế.
Vì vậy, GDBB phải được hiểu là cam kết bảo đảm cơ hội học tập thực chất, nhất là với trẻ em nghèo, vùng khó khăn và những em có nguy cơ bỏ học.
Các chính sách miễn học phí toàn diện từ mầm non đến THPT, miễn phí sách giáo khoa, PCGD mầm non cho trẻ 3–5 tuổi, phát triển trường nội trú vùng biên, vùng khó và sắp xếp mạng lưới trường học đều hướng tới mục tiêu bảo đảm cơ hội học tập thực chất
ảnh: Nhật Thịnh
Từ quyền được học đến quyền học tập chất lượng
80 năm qua, giáo dục Việt Nam đã đi một chặng đường dài: từ xóa mù chữ đến phổ cập, từ phổ cập đến GDBB, từng bước biến quyền học tập thành cơ hội của mọi trẻ em.
Một dấu mốc quan trọng là Việt Nam đã hoàn thành mục tiêu phát triển thiên niên kỷ của Liên Hợp Quốc về xóa mù chữ và PCGD tiểu học, đồng thời hoàn thành PCGD tiểu học đúng độ tuổi và PCGD THCS. Mạng lưới trường lớp được mở rộng đến vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, tạo nền tảng để nâng cao dân trí và phát triển nguồn nhân lực.
GDBB 9 năm mở ra giai đoạn mới, đòi hỏi Nhà nước bảo đảm đủ trường lớp, giáo viên, ngân sách và các điều kiện học tập, nhất là với trẻ em nghèo, vùng khó khăn và nhóm yếu thế. Các chính sách miễn học phí toàn diện từ mầm non đến THPT, miễn phí sách giáo khoa, PCGD mầm non cho trẻ 3–5 tuổi, phát triển trường nội trú vùng biên, vùng khó và sắp xếp mạng lưới trường học đều hướng tới mục tiêu bảo đảm cơ hội học tập thực chất.
Tuy nhiên, phổ cập không có nghĩa là đồng nhất một con đường học tập. Sau THCS, học sinh cần được phân luồng, lựa chọn THPT, trung học nghề hoặc hướng đi phù hợp với năng lực, sở thích và nhu cầu xã hội. Vì vậy, phổ cập phải gắn với chất lượng, GDBB phải gắn với phân luồng và cơ hội phát triển.
Nếu 80 năm qua là hành trình đưa trẻ em đến trường, thì chặng đường phía trước phải là giúp mỗi em học thật, tiến bộ thật và có quyền lựa chọn tương lai, học tập suốt đời. Đó là bước chuyển từ quyền được học đến quyền được phát triển.
Bình luận (0)