AI phát triển, doanh nghiệp không bắt buộc bằng cấp: Đại học cần thay đổi ra sao?

Trường đại học đang dần mất vị thế độc quyền

Chia sẻ trong một sự kiện tổ chức tuần qua tại Trường ĐH RMIT VN (TP.HCM), bà Nguyễn Hồng Hạnh, sáng lập và điều hành Edtech Agency (Hà Nội), chia sẻ thực tế trong thời gian gần đây, ngày càng nhiều doanh nghiệp (DN), trong đó có cả đơn vị của bà, đã không còn bắt buộc ứng viên phải có bằng ĐH. Thay vào đó, DN chú trọng tuyển dụng thuần túy dựa vào kiến thức, năng lực, độ phù hợp... của ứng viên qua các bài kiểm tra và phỏng vấn.

"Đây là xu hướng chung đang diễn ra trên toàn cầu. Và ở một số quốc gia, điều này rất phổ biến", bà Hạnh nói. Đó cũng là lý do bà cho rằng trường ĐH đang dần mất đi vị thế độc quyền khi ứng viên hoàn toàn có thể tìm tới các trung tâm đào tạo kỹ năng của tư nhân hay DN, hoặc theo học các khóa trực tuyến có cấp chứng chỉ để đáp ứng yêu cầu công việc ngày càng đổi thay.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Đưa đại học thành nơi đào tạo suốt đời

Từ thực tế trên, bà Hạnh cho rằng ĐH cần chuyển mình thành nơi để người học có thể học tập suốt đời, thông qua việc phối hợp DN để cung cấp những khóa học chứng chỉ vi mô. Điều này giúp sinh viên (SV) sau tốt nghiệp vào làm việc ngay, thay vì phải trải qua kỳ thực tập hàng tháng trời. Đồng thời, các trường cũng cần đối diện với câu hỏi có thể rút ngắn thời gian đào tạo xuống 2-3 năm hay không, thay vì đến 4-5 năm như hiện nay.

GS Sherman Young, Thừa hành phó chủ tịch Hội đồng trường (phụ trách giáo dục) kiêm Phó giám đốc ĐH RMIT (Úc), cũng có chung băn khoăn. Ông đặt vấn đề lộ trình 12 năm phổ thông, 4 năm ĐH và sau đó là 2-3 năm sau ĐH - vốn thành hình từ lịch sử cũng như thói quen văn hóa của các thế hệ đi trước - có thể được xem xét lại, nhất là trong bối cảnh người học ngày càng có nhiều lựa chọn, còn thị trường lao động thì ngày càng phức tạp.

Cùng quan điểm, PGS Tim Fawns, Học viện Giáo dục Monash, ĐH Monash (Úc), nói rằng các trường cần rộng cửa đón nhận thay đổi. Tuy vậy, các trường cần tránh cải tổ theo hướng "rũ bỏ" mô hình cũ để chuyển qua mô hình mới, mà cần tổng hòa những ưu thế mà các mô hình mang lại. Ông ví dụ một số chương trình có thể chuyển theo hướng học tập suốt đời, tức SV chỉ cần học từng phần khi cần chứ không cần học suốt 4 năm. Song có những ngành cần đảm bảo thời lượng đào tạo đủ dài để SV thẩm thấu chuyên môn.

"Các trường cần nghiên cứu thiết kế các mô hình mới an toàn, hiệu quả, có cơ chế ghi nhận, khen thưởng phù hợp. Đồng thời, chúng ta phải đảm bảo các nhà giáo dục có thể thích nghi với những mô hình này, đồng thời giúp thầy cô có đủ năng lực giảng dạy trong các mô hình khác nhau", ông nhấn mạnh.

PGS Fawns thẳng thắn cho biết trường ĐH không có quá nhiều quyền kiểm soát trước việc SV vừa tốt nghiệp có bị AI thay thế hay không, bởi điều này do DN quyết định. Tuy nhiên, trường ĐH có thể giúp các SV xây dựng những kỹ năng cần thiết không chỉ để thích nghi với bối cảnh thế giới mới, mà còn để ứng phó với các biến chuyển sẽ xảy đến.

ảnh: Hà Ánh

Nhiều trường Mỹ rút ngắn đào tạo

Trao đổi với Thanh Niên, ông Kenneth DiSaia, đồng sáng lập kiêm Chủ tịch EAG, tổ chức chuyên về các giải pháp tiếp thị và tuyển sinh trong lĩnh vực giáo dục bậc cao, cho biết một số trường tại Mỹ cũng đang thay đổi chương trình, hình thức đào tạo để SV có thể gia nhập thị trường lao động sớm hơn. Phương án nổi bật là triển khai lộ trình học vượt tiến độ (fast-track), tức cho phép SV lấy bằng sớm hơn thông thường.

Ông ví dụ ở ĐH Bridgeport (Mỹ), nơi ông giữ vai trò Giám đốc tuyển sinh quốc tế, bắt đầu từ năm học này trường sẽ triển khai chương trình fast-track ở một chương trình kỹ sư, giảm thời gian đào tạo xuống còn 4 năm thay vì 5 năm như trước. Trước đó, Bridgeport cũng rút ngắn một số chương trình cử nhân xuống 3 năm, đồng thời đào tạo liên thông cử nhân - thạc sĩ nhiều chương trình chỉ trong 5 năm. "Mục tiêu của các chương trình này là vừa giúp SV tiết kiệm chi phí giáo dục, vừa tạo điều kiện để các bạn ra trường đi làm sớm hơn", ông DiSaia nói.

Tiến sĩ Lê Bảo Thắng, Giám đốc Công ty tư vấn giáo dục quốc tế OSI Vietnam tại TP.HCM, kể thời gian qua nhận nhiều thông tin cập nhật từ các trường Mỹ và nhận thấy hiện có 2 xu hướng "rút gọn" chương trình phổ biến. Thứ nhất là các trường vẫn yêu cầu SV học đủ khoảng 120 tín chỉ, nhưng cho phép các bạn học liên tục để hoàn thành trong 3 năm. Ngoài ra, với những bạn đủ điều kiện, trường còn cho phép chọn thêm nhiều hình thức như học ngành phụ (minor major), song ngành (double major) hay song bằng (double degree) - cũng là một cách "rút gọn" giúp SV tối ưu hóa thời gian trên giảng đường.

Thứ hai là một mô hình mới hơn khi thiết kế lại bằng cử nhân chỉ còn khoảng 90-96 tín chỉ thông qua việc loại bỏ một số môn tự học, nội dung trùng lặp..., song vẫn giữ chuẩn đầu ra cần thiết. Ông ví dụ, ĐH Brigham Young-Idaho và ĐH Ensign hiện triển khai bằng cử nhân trực tuyến 3 năm với 90-96 tín chỉ. Hệ thống ĐH công lập Utah - tiểu bang miền tây Mỹ - cũng cho phép một số chương trình cử nhân tăng tốc đào tạo với tối thiểu 90 tín chỉ.

Từ năm nay, Hội đồng giáo dục ĐH bang Massachusetts cũng chính thức thí điểm bằng cử nhân 3 năm, trong đó ĐH Merrimack và ĐH Suffolk được chấp thuận triển khai từ kỳ mùa thu năm 2027. Một tiểu bang khác của Mỹ là North Dakota cũng thông qua cơ chế thí điểm bằng cử nhân giảm tín chỉ. Các động thái này tới từ đa bên: ĐH chịu áp lực tuyển sinh, SV muốn đi làm sớm, còn DN cần nhân lực thạo việc hơn, theo ông Thắng.

Cũng theo ông Thắng, AI không khiến tấm bằng ĐH mất đi giá trị, song buộc các trường phải chứng minh cho SV và DN rằng tấm bằng này đại diện cho điều gì. Nếu như trước đây bằng cấp chủ yếu xác nhận SV đã hoàn thành đủ môn học và tín chỉ thì trong bối cảnh mới phải chứng minh các bạn có năng lực tư duy, kỹ năng làm việc thực tế và khả năng phối hợp với AI.

"Một cách ngắn gọn, giá trị của bằng ĐH trong thời AI không còn nằm chủ yếu ở việc một người đã ngồi trên giảng đường bao nhiêu năm, mà nằm ở việc sau thời gian đó họ thực sự biết làm gì, tư duy ra sao và có thể tiếp tục học nhanh tới mức nào khi thế giới liên tục đổi thay", tiến sĩ Lê Bảo Thắng nhấn mạnh.