Bỏ thi tuyển sinh lớp 10: Tiết kiệm tài nguyên, sức sống khỏi cuộc đua khốc liệt

Suốt nhiều năm qua, chúng ta đã chứng kiến tài nguyên, công sức, thời gian và sức sống của cả gia đình lẫn học sinh bị dồn vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 - cuộc đua khốc liệt chỉ để 'giành' được một 'cái ghế có sẵn' mà xã hội đang phân phối.

Hệ sinh thái giáo dục mà ai cũng chạy đua với thi cử đã và đang vận hành bằng nhiên liệu của nỗi sợ: sợ con thua bạn thua bè, sợ không có chỗ đứng, sợ làm cha mẹ thất bại. Việc thay đổi bỏ thi tuyển sinh lớp 10 đại trà, chuyển sang xét tuyển là một nỗ lực để phá vỡ vòng lặp khốc liệt này, khiến các em không còn phải “chạy đua” đến kiệt sức ngay trong những tháng ngày tuổi thơ tươi đẹp nhất của mình.

ẢNH: THÚY HẰNG

Bỏ thi tuyển sinh lớp 10 đại trà: Giữ động lực học tập từ bên trong thay vì áp lực bên ngoài

Nhiều người sẽ lo lắng rằng nếu không có áp lực thi cử, ở đây là thi tuyển sinh lớp 10, học sinh sẽ đánh mất động lực. Tuy nhiên, sự thật là chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự tuân phục do sợ hãi và động lực học tập chân chính. Tôi tin rằng trong thế giới đầy biến động mà các em sẽ lớn lên, động lực bền vững nhất không đến từ việc ganh đua điểm số, mà cần đến từ chí nguyện sống (purpose).

Để giữ động lực cho học sinh mà không cần đến những áp lực không đáng, chúng ta cần làm 2 việc:

Thứ nhất, giúp trẻ tìm ra "điểm nung nấu" của riêng mình. Đó là những vấn đề, những chủ đề mà khi nghĩ đến, hệ thần kinh và thân thể của trẻ phản ứng mạnh mẽ: thân thể ấm lên, mắt sáng lên, năng lượng hừng hực. Đây là tín hiệu chân thật nhất từ cơ thể giúp xác nhận sự say mê đích thực. Khi một đứa trẻ tìm được chí nguyện, tự trẻ sẽ có kỷ luật và nỗ lực để vượt khó mà không cần bất kỳ hình phạt hay kỳ vọng áp đặt nào.

Thứ hai, chuyển từ việc đánh giá theo chuẩn đồng nhất sang đánh giá theo tiến bộ cá nhân. Thay vì nhìn vào điểm số và thứ hạng để so sánh với bạn bè, chúng ta hãy nhìn vào sự phát triển của từng em qua thời gian. Mỗi đứa trẻ là một vũ trụ riêng biệt, có nhịp độ và cách học riêng. Khi được ghi nhận tiến trình nỗ lực chân thực và cá nhân hóa, động lực nội tại của các em sẽ tự nhiên nảy nở.

Cách lựa chọn học sinh cho các trường chất lượng cao

Nếu không dùng bài thi đại trà, làm sao để các trường chất lượng tốt chọn được đúng học sinh phù hợp? Lời giải nằm ở việc chúng ta phải thay đổi giả định về "tài năng" và "sự xuất sắc".

Chúng ta cần bỏ quan niệm rằng giáo dục là quá trình tìm ra những viên ngọc thô có sẵn qua các bài kiểm tra sàng lọc. Giáo dục bản chất là quá trình kiến tạo. Các trường THPT chất lượng tốt nên chuyển hướng tuyển sinh dựa trên sự phù hợp giữa định hướng, triết lý của nhà trường và bản thể độc đáo của học sinh.

ẢNH: THÚY HẰNG

Mỗi học sinh không nên bị đánh giá chỉ qua năng lực giải đề toán, vật lý hay ngữ văn, mà cần được nhìn nhận qua cách các em nhào nặn những kiến thức, trải nghiệm, và cả những khao khát của mình thành một "hợp kim" độc nhất.

Một trường chất lượng cao có thể chọn những học sinh không giỏi đều mọi môn, nhưng lại xuất sắc trong tư duy hệ thống, hoặc có khả năng đồng cảm sâu sắc và cam kết với các dự án cộng đồng thực tế. Bằng cách xét tuyển dựa trên hồ sơ quá trình học tập (portfolio), năng lực thực tiễn và khát vọng của từng em, nhà trường sẽ không chỉ chọn được những học sinh giỏi tuân theo công thức, mà sẽ tìm được những nhà sáng tạo dám sống thật, có đam mê, có tư duy độc lập, tò mò khám phá theo hướng riêng, nhờ đó có khả năng đóng góp giá trị nguyên bản cho xã hội.

Sự thay đổi chính sách này là một thách thức thích nghi rất lớn, đòi hỏi sự thay đổi sâu sắc trong quan niệm, triết lý và giá trị của toàn hệ thống - từ các nhà lãnh đạo, quản lý, giáo viên đến cha mẹ học sinh - chứ không đơn thuần chỉ là một quyết định hành chính.

Tiến trình chuyển đổi chắc chắn sẽ có trắc trở, khó khăn, bộc lộ những điểm chưa hoàn thiện so với trước đây, nhưng đó là một bước lùi cần thiết của hệ thống để chúng ta tiến lên phía trước, đưa giáo dục thực sự quay về với sứ mệnh kiến tạo những con người toàn vẹn và có giá trị không thể thay thế. Đó mới là những con người cần thiết nhất trong thời đại AI.