Câu hỏi dần biến mất trong lớp học thời AI

Theo báo cáo của chương trình đánh giá người học quốc tế (PISA) năm 2025 được Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) công bố ngày 8.9, chỉ 4,1% học sinh (HS) VN cho biết hầu như hoặc chưa từng dùng chatbot AI cho những mục đích học tập. Đồng nghĩa, có tới 95,9% em thường sử dụng AI để học tập, vào diện cao nhất toàn cầu.

Kết quả PISA là một trong những chỉ dấu đáng tin cậy về chất lượng giáo dục thế giới, khi chương trình này khảo sát cùng lúc hơn 760.000 HS tuổi 15 từ 91 quốc gia và nền kinh tế, trong số đó có 7.353 HS VN từ 194 trường trên cả nước.

ẢNH: NGUYỄN THÀNH HUY

Không còn tìm đến thầy cô để đặt câu hỏi

Bắt đầu sử dụng ChatGPT từ lớp 9, Nguyễn Ngọc Thiên Nhi, HS Trường THPT Tháp Mười (Đồng Tháp), kể rằng trung bình mỗi tuần em dùng AI từ 3-4 lần để tìm thông tin nền cho bài thuyết trình, hệ thống hóa kiến thức, hoặc tìm hiểu thêm những nội dung chưa rõ. Điểm đặc biệt là khi gặp vấn đề khó, thay vì hỏi giáo viên (GV), Nhi sẽ lập tức tìm tới AI vì công cụ này có thể phản hồi tức thời, cả ở ngoài giờ học.

Nhi thừa nhận nhiều lúc câu hỏi đã hình thành trong đầu nhưng em vẫn chọn im lặng vì lo nội dung chưa đủ sâu hoặc có thể bị bạn bè đánh giá. Trong lớp đông và thời lượng tiết học có hạn, việc giơ tay hỏi cũng khiến em lưỡng lự. "AI tạo ra "lối thoát" để em trì hoãn. Nếu không hỏi được trên lớp, em biết mình vẫn có thể tra cứu khi về nhà", Nhi chia sẻ.

Tương tự, Phạm Nguyễn Tâm Như, sinh viên (SV) ngành y khoa tại Trường ĐH Võ Trường Toản (Cần Thơ), cũng thường nhờ chatbot AI giải đáp mỗi khi gặp thuật ngữ khó trong bài học về giải phẫu, dược lý hay cơ chế bệnh sinh. Việc này trở thành thói quen gần như hằng ngày, bởi "hỏi thầy cô thì có thể phải chờ vì lịch làm việc của các bác sĩ, giảng viên rất bận, còn hỏi AI chỉ tốn vài giây".

Sự tiện lợi ấy giúp nữ sinh tiết kiệm thời gian nhưng đồng thời cũng làm thay đổi thói quen trên giảng đường. Có nhiều thắc mắc xuất hiện ngay trong tiết học, thay vì giơ tay hỏi giảng viên, cô chỉ ghi chú lại để sau đó tìm lời giải từ AI. "Việc này quá tiện lợi khiến tôi dần mất thói quen trao đổi trực tiếp. Từ ngày có AI, tần suất tôi đặt câu hỏi trên lớp giảm rõ rệt", cô thừa nhận.

Tuy nhiên, sau khi sử dụng thường xuyên, Như thấy khả năng suy nghĩ sâu của mình có dấu hiệu giảm. Trước đây, khi gặp ca lâm sàng hoặc câu hỏi khó, nữ sinh phải tự tìm tài liệu và suy luận. Quá trình ấy tuy tốn thời gian song giúp ghi nhớ kiến thức lâu hơn. "Bây giờ, hễ gặp điều gì hơi khó là tôi lại có xu hướng tìm ChatGPT. Tôi thấy đầu óc lười biếng hơn, và khả năng phản biện cũng giảm vì quen với việc có sẵn đáp án", Như bộc bạch.

ảnh: N.L

Thay đổi sự học thời AI

Trường hợp của Nhi, Như không là cá biệt. Theo nghiên cứu sinh tiến sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Giao, giảng viên Trường ĐH Nguyễn Tất Thành, Phó viện trưởng Viện Khoa học công nghệ sáng tạo khởi nghiệp kiêm Giám đốc Học viện đào tạo AI ứng dụng Evergreen Media, ngày càng nhiều SV ít hỏi trên lớp hơn từ khi có AI hỗ trợ. "SV vẫn không ngừng thắc mắc, nhưng các bạn đã chuyển kênh đối thoại", bà nói.

Theo bà Giao, việc ưu tiên hỏi AI phản ánh nhu cầu học tập cá nhân hóa, đồng thời bộc lộ tâm lý ngại đám đông của một bộ phận người học. Chưa kể, AI mang đến cảm giác an toàn vì không phán xét và phản hồi tức thì, giúp SV tránh nguy cơ bị đánh giá khi hỏi chưa tròn trịa. Điều này đã phản ánh khoảng cách ngày càng lớn trong giao tiếp giữa thầy và trò cũng như nhu cầu xây dựng môi trường lớp học cởi mở hơn.

"AI không làm SV lười đi, mà bộc lộ rõ hơn thói quen thụ động vốn có. Nếu xem công cụ như nơi chép lời giải, tư duy sẽ nhanh chóng bị mài mòn. Ngược lại, nếu dùng nó như một đối tác để phản biện và thách thức ý kiến, năng lực tư duy có thể được nâng cao", nữ chuyên gia nhận định.

Thạc sĩ Nguyễn Thanh Thảo, GV Trường THPT Tháp Mười, cho rằng sự hiện diện của AI đang tạo ra "bước ngoặt lớn" trong văn hóa học tập. Bởi lẽ AI có thể vô tình trở thành "giải pháp" để người học né tránh các rào cản cần vượt qua, đặc biệt là việc thiếu kiên nhẫn theo đuổi một vấn đề khó. "Sự phụ thuộc bắt đầu khi HS bỏ qua bước suy nghĩ mà chỉ tiếp nhận thông tin một chiều, hoặc sử dụng nguyên văn nội dung AI cung cấp", bà Thảo nói.

Trước đó, chia sẻ với hàng chục HS, SV tại chương trình trường hè về khoa học học tập do V.Gen Network for Vietnam (tạm dịch: Mạng lưới thế hệ trẻ VN) tổ chức hồi cuối tháng 8, bà Lại Huỳnh Thanh Trúc, giảng viên Trường ĐH Quốc tế Miền Đông (EIU), đã nhận được không ít câu hỏi về việc vì sao con người vẫn phải học, khi AI chỉ cần tối đa 10 giây là cho ra một bài luận hoàn chỉnh?

"Tôi chia sẻ có 2 điều căn bản nhất mà việc học mang tới. Thứ nhất là "retention", tức kiến thức còn đọng lại, cần là có thể lấy ra xài ngay, khi mình đã dần quên những nội dung trong sách vở. Thứ hai là "transfer", tức sử dụng tri thức để giải quyết vấn đề ở các bối cảnh khác nhau, thay vì chỉ khu biệt ở mỗi lĩnh vực đã học", bà Trúc nhận định.

Theo nữ chuyên gia, việc dùng AI nên dựa vào vốn kiến thức ở thời điểm hiện tại của người học. Nếu các bạn đang tìm hiểu một lĩnh vực hoàn toàn mới, AI sẽ giúp mở đường để người học tìm ra được những hướng đi khả dĩ trên "bản đồ" học thuật. Còn nếu các bạn đã có nền tảng nhất định, AI sẽ "đổi vai" thành đối tác học thuật, hỗ trợ trao đổi, sửa lỗi trực tiếp với bạn để tri thức thêm hoàn thiện.

Còn PGS-TS Lê Nguyễn Hoàng Giang, giảng viên chương trình cao học về giáo dục, khoa Giáo dục và công tác xã hội ĐH Thompson Rivers (Canada), dự đoán xu hướng nghiên cứu về AI sẽ dần bão hòa trong tương lai, nhường chỗ cho những trải nghiệm thực tế giữa người dạy với người học - nơi sẽ diễn ra các tương tác cá nhân, thân mật hơn trong kỷ nguyên AI.

ảnh: N.L

Các giải pháp sử dụng AI trong học tập hiệu quả

Ông Lu Diệu Huy, nghiên cứu sinh tiến sĩ chương trình giáo dục và phát triển con người ở ĐH Quốc lập Tôn Trung Sơn (Đài Loan), nhận định sự phát triển các video ngắn cũng như sự hỗ trợ của AI đang khiến các bạn thấy thỏa mãn một cách nhanh chóng, và việc đạt được thứ gì đó quá dễ dàng khiến người ta không còn trân trọng hành trình phải trải qua, nhất là trong học tập.

Điều cần làm, theo ông là đặt ra những cột mốc cụ thể trên hành trình học tập và buộc các bạn phải ghé qua thay vì đi thẳng đến kết quả, như yêu cầu phản tư hay đối chiếu thông tin nhận được từ AI với dữ liệu thực tế. "Chúng ta cần tạo ra thêm trải nghiệm và giúp các bạn học cách đi từng bước. Chúng ta cũng cần giúp các bạn phân biệt được đâu là động lực nội tại và đâu là động lực ngoại tại để có thể học tập trong hạnh phúc", ông Huy nhấn mạnh.

Ông cho biết thêm khi sử dụng AI, người học lại vô tình khoác lên mình một chiếc mặt nạ "giỏi toàn diện" - đôi lúc lại không hề giống căn tính thật của các bạn. Vì thế, lớp học trong kỷ nguyên AI phải giúp các bạn hiểu mình là ai và mình có dám chấp nhận những thiếu sót của bản thân không, để từ đó trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình ngày hôm qua. "Đây đều là những việc AI chưa thể làm được", ông Huy nhấn mạnh.

Nhiều nhà giáo dục nhất trí rằng trước sự phát triển khó đảo ngược của AI, cấm hoàn toàn công cụ này trong giáo dục là không khả thi. Do đó, một số đề xuất đã được đưa ra, như yêu cầu chặt chẽ hơn trong quy định dùng AI trong học tập, thay đổi cách đánh giá để hạn chế dùng AI và chú trọng hơn vào đánh giá quá trình, và chuyển vai trò người dạy từ truyền thụ kiến thức sang dẫn dắt trải nghiệm, giúp người học phát hiện điểm sai trong câu trả lời của AI...

Bởi lẽ trong giáo dục, điều quan trọng không chỉ là tìm được đáp án nhanh nhất, mà còn là người học có đủ tò mò để nhận ra vấn đề, đủ kiên trì để suy nghĩ, và đủ bản lĩnh để cất lên câu hỏi hay không.