Chợ quê ngày cuối năm

1

Theo Đại Nam nhất thống chí của Cao Xuân Dục, cuối thế kỷ 19 toàn tỉnh Quảng Nam (cũ) có đến 64 cái chợ. Chỉ có vài chợ phố ở tỉnh thành, còn lại là chợ ở nông thôn. Chợ thường gần đường thiên lý, nhưng luôn gắn liền với bến sông ghe thuyền tấp nập. Đó là hệ quả của giao thông đường thủy đang chiếm lĩnh ưu thế đương thời…

ẢNH: THẢO PHƯƠNG

Chợ vì vậy là nơi tích tụ, thể hiện đa chiều các sắc thái văn hóa, kinh tế của mỗi vùng đất. Chợ phiên Cam Lộ (Quảng Trị) thể hiện những sắc thái trao đổi hàng hóa giao lưu của các tộc người miền đồng bằng, miền biển với các bộ lạc người Pa Kô, người Lào… phía thượng nguồn sông Hiếu. Chợ Phú Bông hay chợ Vải (Điện Bàn, Quảng Nam cũ) chuyên bán vải sợi cung cấp cho ghe thuyền nước ngoài ở cảng Trà Nhiêu, thể hiện thế mạnh trồng dâu nuôi tằm và nghề thủ công nghiệp của những vùng đất dọc sông Thu Bồn, ở đó còn có những thiếu nữ xinh đẹp, duyên dáng ra chợ sau những ngày ngồi đưa thoi "đan mành mành" trước khung cửi. Chợ Trung Phước (Nông Sơn) một thời là nơi quy tụ của các văn nghệ sĩ, trí thức cả vùng Quảng Nam sau toàn quốc kháng chiến, lại lưu dấu nhiều giai thoại, chuyện kể hấp dẫn về họ. Chợ Đàng ở Quế Sơn gắn liền với rạp hát bội của gia đình tiến sĩ Phan Quang trong Ngũ phụng tề phi… Mỗi vùng như vậy, nếu ta chịu khó đến thăm chơi, mua sắm, chuyện trò sẽ biết thêm nhiều chuyện, nhiều sự kiện sinh động từ lịch sử đã lùi xa đến đời sống hiện nay…

Sinh thời, nhà văn Thanh Tịnh khuyên đi du lịch bất cứ đâu cũng đừng bỏ qua việc đến thăm các chợ, là vì vậy. Nhiều người đi ăn thường vào chợ, chọn hàng quán có nhiều phụ nữ ăn nhất, chắc chắn ở đó phải ngon và rẻ…

"Trai khôn tìm vợ chợ đông…" là câu ca dao còn đọng lại như một lời khuyên của ông cha ta, cho thấy người phụ nữ đẹp còn là người giỏi buôn bán, lời ăn tiếng nói dịu dàng; họ sẽ là những "nội tướng" xứng đáng cho các bậc nam nhi… Chỉ có ở chợ, những va chạm vật chất và tinh thần giữa người với người mới bộc lộ ra hết bản chất.

Nếu chợ Vải, chợ Củi, chợ Nồi Rang, chợ Cối, chợ Gạo… gắn liền với tên loại đặc sản mà người ta sản xuất và buôn bán trong một vùng, thì cũng có những ngôi chợ gắn liền với một cây cổ thụ nào đó như chợ Cây Cốc, chợ Cây Trâm… Có chợ lại gắn với phiên đông mỗi ngày như chợ Chiều, chợ Mai, hay gắn với một xứ đất, cây cầu, cái miếu cổ như chợ Quảng Huế, chợ Gò, chợ Cồn, chợ Bàn Thạch, chợ Miếu Bông, chợ Cầu Mống …

Nhưng dù là mang tên gì, chợ quê luôn thuận lợi cho việc trao đổi những loại sản vật, hàng hóa dù nhỏ lẻ đến đâu mà người dân muốn bán và có người muốn mua.

Ngày về già, chị tôi ra vườn bẻ mấy cái mụt măng, chặt buồng chuối vừa chín cũng có thể mang ra chợ. Có người xách rổ đi chợ không quên bưng theo ổ trứng gà vừa đẻ để lấy tiền mua sắm những thứ cần dùng thường nhật… Ở chợ quê lại có chuyện "mua chịu" rất lý thú mà ở thành phố đừng hòng, tại các siêu thị lại càng xa lạ! Vì người ở quê biết nhau từng gia cảnh, có khi là bà con, họ hàng, thông sui gia của nhau. Bán cho người này mét vải may quần áo cho con trước năm học, người kia lại mua chịu mấy ký thịt, vài ký phân hóa học…; đến mùa bán lúa, bán đậu trả. Mẹ tôi hồi xưa bán vịt con cho nhiều gia đình nông thôn cũng không lấy tiền ngay mà mãi đến mùa gặt mới đến tận nhà để lấy lúa trừ vào. Cha tôi đau, bà cụ bán thịt bò bảo mẹ cứ lấy mỗi ngày một lạng về nấu cháo, tiền bạc tính sau, miễn "chú nó lành bệnh thì bao nhiêu tiền không có!". Người nông thôn vào ngày mùa bận rộn, có khi một người lại đi chợ hộ cho nhiều người trong xóm. Bà A gửi mua chai nước mắm, chị B gửi mua mớ cá, vài lạng thịt là chuyện thường. Bà nội tôi bán trầu cau ở chợ, bữa nào về tới nhà cũng chia cá, chia thịt, mua giùm cho lối xóm…

Tất cả những sắc thái đặc thù này ở mỗi chợ quê, lạ thay, lại là những chất keo gắn chặt tình lân lý, tối lửa tắt đèn có nhau!

Bây giờ đang là thời kỳ đô thị hóa rầm rộ. Các làng quê, các xã rậm rịch lên phường, lên thị trấn. Rồi vườn tược phân lô xây nhà ống… Tôi lo, sẽ không bao lâu nữa, những cái chợ quê sẽ dần mất dạng!

2

Sáng 30 tết, tôi chạy xe đến 30 cây số từ Đà Nẵng vào chợ Nam Phước, rồi đi tiếp Quế Sơn để ghé chợ Đàng. Đập vào mắt tôi trong hình ảnh chợ tết nông thôn là các hàng bánh cho ngày cuối năm. Khắp xứ Quảng, các hàng bánh trái ngày tết thường được bố trí ưu tiên ở đầu chợ. Bánh tét, bánh da heo, bánh xôi đường, bánh khô, bánh tổ đặt san sát nhau thật bắt mắt.

Ở hàng bánh tổ, tôi nhớ hai chuyện. Ông anh họ tôi tết nào cũng bỏ hết việc để về Gò Nổi quê vợ đến mấy ngày cùng gia đình vợ xay bột làm bánh tổ, rồi mang về nhà mình làm lễ cúng và tặng bà con họ hàng. Và chuyện thứ hai: nhà văn Nguyễn Văn Xuân kể chuyện bánh tổ. Đó là ảnh hưởng văn hóa người Minh Hương từ thế kỷ 17. Bánh tổ nấu bằng bột gạo trộn với đường theo lối chưng cách thủy, đặt trong cái rọ tre có lót lá chuối, trên mặt luôn rắc ít hạt mè. "Không có bánh tổ không có tết. Trên mỗi bàn thờ, hễ có bánh tét phải kèm mấy cái bánh tổ…", ông viết.

ẢNH: THẢO PHƯƠNG

Ở các chợ tết Quảng Nam cũ, sau hàng bánh là đến hàng áo giấy chưng trên các bàn thờ gia tiên như bộ Phúc Lộc Thọ, các bộ quần áo cúng cho người quá cố. Rồi đến các hàng nông sản bản địa như chuối cúng, chuối mốc và các loại hoa đặt trên bàn thờ tổ tiên. Sau hoa quả bánh trái mới đến các loại thịt. Người Quảng cứ phải lo cho ông bà, tổ tiên trước mới đến phần lo cho người sống là các loại lương thực, thực phẩm…

Về nông thôn, qua các chợ dễ thấy nhất là phiên "chợ người nghèo" sáng 30 tháng chạp. Chợ nông thôn, dù là cuối năm, cũng thân mật lắm, vì người đầu làng cuối xã đều quen biết nhau… Có người nhân đi chợ cuối năm mới dừng lại kết sổ nợ nần trong năm, rồi vui vẻ thanh toán một lượt!

3

Lại nhớ, bà nội tôi và cô tôi từng buôn bán trầu cau ở chợ. Bà nội qua đời, cha tôi mới cưới mẹ tôi, nên bà cháu không thể biết nhau. Nhưng gánh trầu cau nội để lại thì cô ruột tôi sau này tiếp quản. Năm tôi lên 11 tuổi, cô tôi đã lấy chồng. Tết đó lần đầu tiên cô gọi tôi xuống chợ rồi dắt qua hàng thợ may bên cạnh mấy hàng vải. Cô tôi lựa vải và nhờ chú thợ may đo cho tôi. Kết quả là trưa 30 tết cô gọi tôi xuống để mặc thử bộ áo quần kiểu pyjama màu xanh nhạt. Cô tôi gói bộ áo quần cho tôi mang về. Tết năm đó lòng tôi như nở hoa sung sướng.

Đó là cái tết đầu tiên tôi có quần áo mới. Cảm giác xúc động như bây giờ tôi dẫn cháu nội vô siêu thị vậy!

Một cái tết cuối năm bây giờ ở phố nhưng luôn nhắc nhớ tôi về những kỷ niệm ấu thơ. Có lẽ do đó cứ mỗi dịp cuối năm tôi hay lang thang đến các chợ quê, dường như từ vô thức, những chuyến đi ấy như tìm lại những mảnh hồn thơ trẻ đã rơi rụng theo năm tháng…