Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?

Năng lượng tái tạo - Giải pháp căn cơ cho chuyển đổi xanh

Phát biểu khai mạc hội thảo, nhà báo Lâm Hiếu Dũng, Phó tổng biên tập Báo Thanh Niên, nêu thực trạng: trái đất nóng lên liên tục, thời tiết cực đoan, băng tan, nước biển dâng, hạn hán, lũ lụt, cháy rừng, xâm nhập mặn, suy giảm đa dạng sinh học… cho thấy giới hạn của tự nhiên đang bị đẩy đến mức nguy hiểm. Thực trạng này đòi hỏi chúng ta phải hành động, không chỉ là lời nói; đòi hỏi các giải pháp phải được triển khai không chỉ nằm trên giấy; đòi hỏi sự quyết liệt, không ngừng nghỉ, không nhượng bộ…

ẢNH: ĐỘC LẬP

Dù vậy, có một thực tế không thể phủ nhận, quá trình chuyển đổi xanh dường như đang bị chậm lại. Đơn cử như giao thông, lĩnh vực phát thải lớn nhất, thì việc chuyển sang xe điện ở cả 2 thành phố lớn là Hà Nội và TP.HCM đang lùi tiến độ. Việc chuyển nguồn sang năng lượng sạch vẫn gặp nhiều thách thức. Chúng ta mới chỉ có 1 hợp đồng mua bán điện trực tiếp đầu tiên sau hơn 1 năm cơ chế này được ban hành, điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) cũng còn vướng trong khi nguy cơ thiếu điện và nhu cầu điện xanh rất lớn và cấp thiết. Tỷ lệ tín dụng xanh còn rất thấp so với nhu cầu, điều này cũng khiến các doanh nghiệp (DN) lực bất tòng tâm vì không thể vay vốn để đầu tư công nghệ máy móc cho công cuộc này…

Khẳng định "trễ trong chuyển đổi xanh, đồng nghĩa với nền kinh tế sẽ phát triển thiếu bền vững. Đó là điều không được phép", nhà báo Lâm Hiếu Dũng mong muốn các DN có mặt trong hội thảo thẳng thắn chia sẻ về những khó khăn thách thức trong quá trình chuyển đổi xanh của mình; những yếu tố đang gây cản ngại cũng như đưa ra các kiến nghị, giải pháp để đẩy nhanh công cuộc chuyển đổi xanh, phát triển bền vững của đất nước.

Là đơn vị tiên phong trong lĩnh vực năng lượng tái tạo tại VN, ông Đặng Quốc Bảo, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Trung Nam, đánh giá đặt trong bối cảnh cung - cầu, đây là giai đoạn rất thuận lợi với ngành năng lượng tái tạo.

Cụ thể, đối với DN, khó nhất là tìm khách hàng nhưng hiện nay nhu cầu năng lượng tái tạo, năng lượng sạch từ các khách hàng dùng điện rất lớn. Các dự án năng lượng tái tạo sở hữu tài sản ổn định, nguồn doanh thu dài hạn, thị trường tiêu thụ sẵn có và cũng là loại tài sản được các tổ chức tín dụng đánh giá cao. Bên cạnh đó, ngân hàng luôn ưu tiên tài trợ cho những dự án có dòng tiền ổn định kéo dài từ 30 - 40 năm. Vì vậy, quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ môi trường mà còn là cơ hội kinh tế rất rõ ràng.

"Sau thời kỳ tăng trưởng nóng và những bài học kinh nghiệm, thị trường đang chuyển sang giai đoạn phát triển thận trọng hơn, với nền tảng chính sách ngày càng hoàn thiện và sự chuẩn bị tốt hơn từ phía DN. VN đang đứng trước cơ hội rất lớn để tiếp tục phát triển mạnh ngành năng lượng tái tạo. Dù trong quá trình đó vẫn có những chính sách ban hành chậm hoặc cần điều chỉnh, nhưng xu hướng phát triển là không thể đảo ngược", ông Đặng Quốc Bảo nhấn mạnh.

ẢNH: ĐỘC LẬP

Ông Nguyễn Ngọc Minh Đăng, Tổng giám đốc Công ty CP Tư vấn xây lắp tư vấn điện số 5 (PCC5), cũng đánh giá mảng đầu tư về năng lượng tái tạo là ngành nghề, lĩnh vực mang lại giá trị, hiệu quả cao về nhiều mặt. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất là chưa có giá mua bán điện. Quy trình đầu tư một dự án mua bán điện cũng phải qua rất nhiều khâu từ khảo sát lập quy hoạch, báo cáo... nên mất rất nhiều thời gian, đặc biệt là công tác quy hoạch và đền bù. Một điểm nữa là khó khăn trong truyền tải điện. Những khu vực có dự án điện tái tạo được quy hoạch thì hạ tầng yếu kém, trong khi những nơi có hạ tầng tốt lại không được quy hoạch. Điều này gây khó khăn cho công tác truyền tải điện của các DN đầu tư năng lượng tái tạo.

Riêng về đầu tư ĐMTMN ở TP.HCM, ông Bùi Trung Kiên, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC), thừa nhận phong trào ĐMTMN thời gian từ năm 2021 về trước phát triển rất mạnh nhờ cơ chế giá FIT, thời gian gần đây đã chậm lại. Nguyên nhân, thị trường đang vận hành theo Nghị định 58 - khuyến khích tự sản tự tiêu nên việc bán điện cho hàng xóm sẽ đối mặt với nhiều rủi ro về tính pháp lý chưa rõ ràng, an toàn điện như cháy nổ.

Mặc dù vậy, ông Bùi Trung Kiên vẫn nhấn mạnh ĐMTMN là hướng đi quan trọng, phù hợp với đặc thù phụ tải lớn. Dư địa phát triển ĐMTMN tại TP.HCM vẫn còn rất lớn, tập trung ở các khu vực có mật độ công trình cao, đặc biệt là các khu công nghiệp và khu chế xuất; tòa nhà cao tầng, khu dân cư mới…

Ông Bùi Quốc Hoan, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC), nêu quan điểm: giải pháp căn cơ cho chuyển đổi xanh chính là phát triển các nguồn năng lượng sạch, đặc biệt là năng lượng tái tạo. Đây vừa là giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng, vừa góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải. Đối với EVNSPC, ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ là một trong những giải pháp trọng tâm. Khu vực phía nam có lợi thế rất lớn với khoảng 2.000 - 2.600 giờ nắng mỗi năm, mức bức xạ mặt trời thuộc nhóm cao nhất cả nước. Nếu kết hợp hệ thống ĐMTMN với bộ lưu trữ có dung lượng phù hợp thì thời gian hoàn vốn bình quân chỉ khoảng 4 - 6 năm, ngay cả khi không có cơ chế hỗ trợ về giá.

Điều này cho thấy ĐMTMN mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp cho người dân và DN thông qua việc giảm chi phí mua điện từ lưới. Bên cạnh đó, DN còn đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn ESG, các yêu cầu về phát triển xanh của đối tác quốc tế và góp phần thực hiện các cam kết giảm phát thải.

Ông Bùi Quốc Hoan thông tin thêm: "Nhà nước hiện không còn áp dụng cơ chế giá cố định như giai đoạn 2017 - 2021. Thay vào đó, Bộ Công thương ban hành khung giá phát điện, trên cơ sở đó các chủ đầu tư và đơn vị mua điện tiến hành đàm phán giá. Cơ chế này hiện được áp dụng cho điện mặt trời, điện gió cũng như các dự án kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng. Đây là bước chuyển quan trọng trong việc phát triển thị trường điện theo hướng minh bạch và cạnh tranh hơn. EVNSPC cũng cam kết hỗ trợ tối đa để thúc đẩy phát triển ĐMTMN".

Điều kiện bắt buộc để bước vào sân chơi toàn cầu

Dù thực tiễn còn khó khăn, vướng mắc, các DN vẫn đang nỗ lực để xanh hóa quy trình sản xuất, kinh doanh.

ẢNH: ĐỘC LẬP

Theo ông Thanyachat Auttanukune, Giám đốc phụ trách marketing và các ngành kinh doanh mới, Công ty CP Chăn nuôi C.P VN, việc đảm bảo an ninh lương thực là lý do chúng ta cần phải chuyển đổi xanh. Ước tính, đến năm 2050, dân số thế giới sẽ tăng lên gần 10 tỉ người, khi đó lương thực cần tăng thêm 60% so với hiện tại. Trong khi sản xuất nông nghiệp đưa ra khoảng 25 - 30% khí thải nhà kính trong khi sử dụng 70% nguồn nước, khoảng 50% đất ở...

"Vì thế, nếu không thay đổi thì thế giới sẽ không thể chịu được. Chuyển đổi xanh là việc thay đổi nền tảng của sản xuất - là con đường hướng tới phát triển bền vững", ông Thanyachat Auttanukune nhấn mạnh.

Khắc sâu triết lý nhận được lợi ích từ môi trường thì phải chăm sóc, gìn giữ cho những thế hệ sau, mục tiêu chiến lược của C.P cũng phù hợp với chiến lược của VN là trở thành công ty Net Zero vào năm 2050. Để thực hiện điều đó, công ty thực hiện 3 vấn đề quan trọng: kinh tế tuần hoàn, có chuỗi giá trị từ thượng nguồn đến hạ nguồn và thứ ba là con người thông qua thay đổi phương pháp làm việc, ứng dụng công nghệ.

Ông Võ Chánh Ngữ, Giám đốc Ban chuyển đổi số, Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), cũng khẳng định xanh giờ là "lá phiếu bắt buộc" nếu muốn có đơn hàng, muốn thâm nhập vào thị trường các nước phát triển. Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi xanh của DN còn rất nhiều thách thức.

Cụ thể, ngành sản xuất phân bón vốn có lượng phát thải lớn. Nếu muốn chuyển đổi xanh triệt để như thu hồi CO2 hoàn toàn hay sản xuất hydro từ năng lượng tái tạo, công nghệ hiện tại đã có nhưng giá thành đang cao gấp 3 lần so với nhiên liệu hóa thạch. Trong khi hydro là một trong những nguồn nguyên liệu quan trọng sản xuất phân bón urê. Nếu muốn xanh, DN phải thu hồi phát thải nhưng phải thu hồi chi phí rất lớn. "Suy cho cùng, chuyển đổi xanh, năng lượng sạch, trả chi phí nhiều hơn thì cuối cùng đều đi vào giá thành sản phẩm. Như vậy, xuất khẩu sẽ giảm tính cạnh tranh", ông Ngữ băn khoăn.

Bên cạnh đó theo ông Ngữ, Chính phủ năm vừa qua đã đưa yêu cầu bắt buộc kiểm kê với các DN phát thải khí nhà kính lớn. Tuy nhiên, VN chưa xác định rõ ràng áp quota phát thải cho các DN như thế nào, bao nhiêu là phù hợp. Trong bối cảnh đó, phân bón Cà Mau tiếp cận theo hướng khả thi tại thời điểm hiện tại để tiết giảm tiêu hao. Đó là xây dựng nhà máy thông minh; thực hiện mô hình kinh tế tuần hoàn - CO2 phát thải dư thừa được thu gom sản xuất CO2 thực phẩm.

Sở hữu hệ thống nhà thuốc lớn nhất VN và hiểu rõ hơn hết những tác hại của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe con người, BSCKI Nguyễn Minh Trung, Bác sĩ trưởng Hệ thống nhà thuốc và tiêm chủng Long Châu, cho biết hệ thống nhà thuốc và tiêm chủng Long Châu nhận thức sâu sắc sứ mệnh chăm sóc sức khỏe cộng đồng phải gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường. Long Châu từng bước thực hành ESG theo các khung quản trị quốc tế về phát triển bền vững và thực hiện giám sát định kỳ; chuyển đổi sang sử dụng năng lượng điện tái tạo như điện mặt trời, áp dụng các giải pháp logistics xanh và cải thiện hiệu quả quản lý chất thải. DN cũng ưu tiên hợp tác đơn vị đối tác sử dụng nguyên vật liệu thân thiện với môi trường, nhất là gia tăng hợp tác với đối tác vận chuyển bằng xe điện, chiếm tỷ trọng cao nhất trong các đơn vị đối tác giao hàng… Đặc biệt, ứng dụng công nghệ, AI trong quản trị hệ thống, số hóa tối đa quy trình nội bộ và chăm sóc sức khỏe, nhằm góp phần giảm lượng tiêu thụ nhiên liệu và khí thải ra môi trường bên ngoài.

"Tôi tin rằng với nỗ lực chung của cộng đồng, những tác động tiêu cực của ô nhiễm môi trường có thể được đẩy lùi. Tôi kỳ vọng những nỗ lực hôm nay của các cơ quan, đơn vị, DN sẽ đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng tương lai xanh, vì một VN khỏe mạnh", ông Nguyễn Minh Trung nói.

Thúc đẩy vốn "xanh" cho tăng trưởng

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, nhận định dù chuyển đổi xanh là xu thế bắt buộc và nhận được sự quan tâm lớn, tiến trình thực tế đang có dấu hiệu chững lại. Một trong những nút thắt lớn nhất là nguồn vốn. Chỉ tính riêng mảng giao thông, tính toán sơ bộ riêng cho địa bàn TP.HCM của Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường cho thấy, kinh phí để quy hoạch hạ tầng trạm điện phục vụ sạc công cộng đã ngốn ít nhất 7 tỉ USD. Nếu tính tổng thể toàn bộ các chi phí chi tiết phát sinh khác, con số này vượt mức 10 tỉ USD. Đây là nguyên nhân khiến các đề xuất chính sách khuyến khích thời gian qua như trợ giá 20 triệu đồng cho mỗi người dân đổi xe máy cũ sang xe điện đều bất khả thi khi đưa vào bài toán cân đối dòng tiền thực tế. Khi dòng vốn đầu tư công lẫn tư nhân chưa tìm được điểm kết nối, tiến trình chuyển đổi xanh buộc phải chững lại.

Các DN tại hội thảo cũng chia sẻ gặp không ít khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn, đặc biệt tại giai đoạn bắt đầu.

Trước những băn khoăn về khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh của DN, ông Hà Huy Cường, Phó tổng giám đốc Ngân hàng TMCP Nam Á (Nam A Bank), cho biết Nam A Bank đã xây dựng danh mục để triển khai các sản phẩm tín dụng xanh dành cho DN. Năm 2025, Nam A Bank đã tổ chức hội nghị Tài chính xanh với sự tham gia của hơn 100 quỹ đầu tư và tổ chức tài chính quốc tế nhằm kết nối nguồn vốn với các DN có nhu cầu. Dự kiến vào tháng 8 tới, ngân hàng sẽ tiếp tục tổ chức hội nghị lần thứ hai tại TP.HCM để mở rộng cơ hội hợp tác và thu hút các dòng vốn xanh từ nước ngoài.

Theo ông Hà Huy Cường, các lĩnh vực tín dụng xanh mà Nam A Bank hiện đang ưu tiên cho vay là năng lượng tái tạo và tiết kiệm năng lượng, nông nghiệp công nghệ cao, các công trình và chương trình được cấp chứng chỉ xanh uy tín như Lotus, EDGE, hoặc LEED cũng như cải tiến công nghệ, hỗ trợ các sản phẩm và công nghệ giúp cải tiến, nâng cao hiệu suất và năng suất. Đồng thời ngân hàng cũng cho vay tiêu dùng xanh, các sản phẩm gắn nhãn tiết kiệm từ 3 sao trở lên. Để hỗ trợ DN chuyển đổi xanh, Nam A Bank triển khai các gói tài trợ đi kèm với chính sách ưu đãi về lãi suất, giảm lãi suất từ 1 - 2% nhằm hỗ trợ DN trong quá trình chuyển đổi.

Ghi nhận ý kiến chung từ phía DN và các đánh giá tổng quan cho thấy thị trường vẫn còn những khó khăn, vướng mắc nhất định, nhưng xét ở góc độ triển khai thực hiện chính sách và hoạt động tín dụng, ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó giám đốc Ngân hàng Nhà nước - Chi nhánh Khu vực 2, khẳng định tín dụng chuyển đổi xanh đang sở hữu nhiều điểm thuận lợi rất lớn.

Cụ thể, phát triển kinh tế xanh đã được Đảng, Chính phủ và Nhà nước định hướng là một động lực mới cho tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, mọi cơ chế chính sách nói chung đều tập trung để thực hiện, phát huy vai trò động lực này. Riêng đối với ngành ngân hàng, công tác tổ chức triển khai đã được thực hiện quyết liệt ở góc độ khuyến khích các tổ chức tín dụng mở rộng và tăng trưởng tín dụng xanh. Ngành đã ban hành các chương trình kế hoạch về tăng trưởng xanh, các chỉ thị thúc đẩy mở rộng tín dụng xanh, cũng như phát hành các thông tư quy định cụ thể hướng dẫn quản trị rủi ro môi trường, sổ tay hướng dẫn tín dụng...