Điều đó đòi hỏi giáo dục phổ thông phải thay đổi cách dạy, cách học, kiểm tra đánh giá và hướng nghiệp, để chuẩn bị cho học sinh (HS) thích ứng với thế giới nghề nghiệp mới.
THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ VIỆC HỌC
Trong một thế giới trí tuệ nhân tạo (AI) đang nhanh chóng làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp, giáo dục phổ thông phải trả lời câu hỏi: nhà trường đang chuẩn bị cho HS bước vào thế giới lao động nhiều biến đổi như thế nào?
Đưa STEM vào trường học với đa dạng hoạt động là yêu cầu cần thiết ở trường phổ thông
ẢNH: NGỌC LONG
Sự gia tăng sức hút của AI, dữ liệu, khoa học máy tính, bán dẫn, tự động hóa, an ninh mạng… cho thấy nhu cầu nhân lực đang dịch chuyển. Muốn thích ứng, HS không thể chỉ học thuộc để đạt điểm cao mà cần tư duy logic, giải quyết vấn đề, kỹ năng số, ngoại ngữ, phản biện, giao tiếp, hợp tác và năng lực tự học.
Vì vậy, đổi mới giáo dục không chỉ là thay chương trình, sách giáo khoa, mà trước hết là thay đổi quan niệm về việc học. Điểm cao chưa bảo đảm khả năng thích ứng với thị trường lao động 5-10 năm tới. Ngược lại, người biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, sử dụng công nghệ và tự học sẽ có khả năng thích ứng tốt hơn.
Do đó, học tập suốt đời phải trở thành năng lực cốt lõi. Nhà trường cần chuyển từ câu hỏi "HS nhớ được bao nhiêu?" sang "HS làm được gì với kiến thức và có thể tiếp tục học hay không?". Điều này đòi hỏi phải thay đổi phương thức giáo dục một cách mạnh mẽ và hiệu quả, từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực.
HIỂU ĐÚNG VỀ VIỆC ĐƯA GIÁO DỤC STEM VÀO TRƯỜNG HỌC
Sự gia tăng lựa chọn STEM (khoa học - công nghệ - kỹ thuật - toán học) trong ĐH và giáo dục nghề nghiệp là tín hiệu đáng mừng. Nhưng muốn tạo nguồn nhân lực STEM thực sự, giáo dục phổ thông không thể chỉ dừng ở các cuộc thi robot, ngày hội hay dự án trải nghiệm. STEM phải trở thành một cách học.
Toán có thể bắt đầu từ vấn đề thực tế; Vật lý gắn với xe điện, năng lượng tái tạo; Hóa học với vật liệu mới, môi trường, dược phẩm; Sinh học với công nghệ gien, y sinh; Tin học với tư duy thuật toán, dữ liệu và AI. Khi đó, HS nhận ra các môn học không phải những "ốc đảo" tách biệt mà có thể kết hợp để giải quyết những vấn đề của đời sống.
Tuy nhiên, cũng cần tránh cực đoan khi coi STEM là con đường duy nhất. Xã hội vẫn cần giáo viên, bác sĩ, luật sư, nhà nghiên cứu xã hội, nhà quản trị, truyền thông, nghệ sĩ, nhà văn, nhà báo… Hơn nữa, sự phát triển của AI càng làm nổi bật những năng lực mang tính con người như sự đồng cảm, trách nhiệm, đạo đức, sáng tạo và khả năng hiểu con người.
Vì thế, STEM mạnh lên nhưng không được làm nghèo giáo dục nhân văn. Mục tiêu của giáo dục không phải tạo ra những "cỗ máy STEM", mà là hình thành những con người có khả năng kết hợp khoa học, công nghệ với hiểu biết xã hội và nhân văn.
NGOẠI NGỮ, DỮ LIỆU LÀ NĂNG LỰC NỀN TẢNG
Trong bản đồ nghề nghiệp mới, ngoại ngữ và dữ liệu ngày càng trở thành năng lực nền tảng. Kỹ sư cần đọc tài liệu quốc tế, giáo viên (GV) tiếp cận tri thức mới, nhà kinh tế và nghiên cứu xã hội biết phân tích dữ liệu, doanh nhân hiểu dữ liệu thị trường.
Vì vậy, ngoại ngữ không nên chỉ học để thi, còn dữ liệu không thể chỉ dành cho HS học máy tính. Đọc, hiểu, phân tích và sử dụng dữ liệu cần trở thành năng lực phổ thông. HS phải biết đọc bảng số liệu, nhận diện xu hướng, kiểm chứng nguồn và rút ra kết luận có căn cứ.
Đặc biệt, khi tiếng Anh được định hướng trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường, không chỉ HS mà GV cũng phải nâng cao năng lực ngoại ngữ, từng bước sử dụng tiếng Anh trong giảng dạy và các hoạt động giáo dục.
Chúng ta yêu cầu HS học tập suốt đời thì GV cũng phải trở thành người học suốt đời. Trong thế giới mới, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà phải liên tục cập nhật tri thức, công nghệ và phương pháp dạy học.
GV toán cần hiểu ứng dụng dữ liệu, AI; GV tin học phải cập nhật công nghệ; GV ngữ văn thích ứng với những thay đổi của việc đọc, viết trong thời đại AI; GV các môn xã hội giúp HS hiểu những biến đổi của xã hội và thị trường lao động. Tất cả GV đều cần năng lực số để không đứng ngoài những thay đổi đang diễn ra trong lớp học.
Năm 2026 cho thấy đầu vào sư phạm rất tích cực. Nhưng đầu vào tốt mới chỉ là điều kiện cần. Muốn có đội ngũ GV giỏi, phải đổi mới đào tạo, thực hành, môi trường và cơ chế phát triển nghề nghiệp, để đầu vào tốt được chuyển hóa thành chất lượng đầu ra tốt.
Ngày nay, giáo dục STEM cho học sinh bắt đầu từ sớm, ngay từ cấp tiểu học
ảnh: Nhật Thịnh
ĐỔI MỚI KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ
Không thể yêu cầu HS sáng tạo nhưng nhà trường chủ yếu đánh giá bằng những câu hỏi có một đáp án quen thuộc; cũng không thể nói phát triển năng lực nhưng vẫn coi điểm số là thước đo gần như duy nhất. Vì vậy, đổi mới dạy học phải đi cùng đổi mới kiểm tra, đánh giá.
Đề kiểm tra cần tăng câu hỏi yêu cầu phân tích, lập luận, vận dụng, giải quyết vấn đề và liên hệ thực tế; đồng thời coi trọng sản phẩm học tập, dự án, thuyết trình, thực hành và nghiên cứu nhỏ.
Khi AI có thể nhanh chóng tạo bài viết, giải toán hay trình bày vấn đề, nhà trường càng phải đánh giá quá trình tư duy, khả năng lập luận, kiểm chứng và bảo vệ quan điểm của HS.
AI đang tạo ra thách thức chưa từng có cho lớp học. HS có thể nhận câu trả lời chỉ trong vài giây. Nếu GV vẫn giao những bài tập mà AI dễ dàng hoàn thành, sẽ xuất hiện nghịch lý: HS có thể hoàn thành bài nhưng chưa chắc đã học. Việc sử dụng AI trong trường hợp này có phải gian lận hay không cũng cần được làm rõ.
Điều đó buộc nhà trường phải đặt lại câu hỏi: Thế nào là học thật trong thời đại AI? Không phải cấm hay phó mặc cho AI, mà là dạy HS sử dụng và kiểm chứng AI: biết đặt câu hỏi, kiểm tra nguồn, so sánh, phát hiện sai lệch và chịu trách nhiệm về sản phẩm.
AI còn có thể hỗ trợ HS phân tích, so sánh, đối sánh dữ liệu, nhờ đó các em có thể nhìn vấn đề rộng hơn, hiểu sâu hơn. Điều quan trọng là biết kiểm chứng và đánh giá kết quả AI cung cấp. Đó là thay đổi căn bản trong cách học.
Nếu cách thi, cách học đã thay đổi, nhà trường phải chuẩn bị năng lực thật cho HS. "Thi thật" vì thế không chỉ là yêu cầu đối với HS, mà còn phải là nguyên tắc của hệ thống dạy học, kiểm tra và đánh giá.
Tuyển sinh vào đại học năm nay có 1/3 trên tổng số thí sinh đăng ký nhập học vào khối ngành STEM
ảnh: Nhật Thịnh
TRANG BỊ NĂNG LỰC CHUYỂN ĐỔI NGHỀ NGHIỆP
Một thay đổi cần thiết là đưa hướng nghiệp thành quá trình liên tục, thay vì chỉ tập trung ở lớp 12. Từ THCS, HS cần từng bước tìm hiểu thế giới nghề nghiệp như AI, bán dẫn, khoa học dữ liệu, giáo dục, y tế, kinh tế xanh…
Hướng nghiệp không phải buộc HS chọn nghề sớm, mà giúp các em hiểu mình, hiểu nghề và hiểu thế giới để lựa chọn có cơ sở. Trong thị trường lao động biến động, ngành học hôm nay không nhất thiết quyết định công việc ngày mai. Vì vậy, nhà trường cần trang bị cho HS năng lực chuyển đổi nghề nghiệp, tự học và thích ứng.
Hướng nghiệp vì thế không chỉ giúp HS chọn một nghề, mà quan trọng hơn là chuẩn bị năng lực lựa chọn và thay đổi nghề nghiệp trong suốt cuộc đời.
Nhà trường tương lai có thể vẫn có lớp học, sách giáo khoa và GV, nhưng cách học phải khác. HS làm việc nhiều hơn qua thực hành, dữ liệu, dự án và vấn đề thực tế; các môn học kết nối; AI trở thành công cụ hỗ trợ nhưng không thay thế tư duy. Hướng nghiệp diễn ra thường xuyên, trải nghiệm trở thành cầu nối giữa nhà trường và đời sống.
Tuyển sinh ĐH 2026 gửi thông điệp: thế giới nghề nghiệp đang thay đổi, nên cách chuẩn bị cho HS cũng phải thay đổi. Nếu tương lai cần nhân lực AI, bán dẫn, dữ liệu, tự động hóa và công nghệ cao, trường phổ thông phải gieo những hạt giống đầu tiên, đồng thời giữ được sự cân bằng giữa STEM và nhân văn.
Bình luận (0)