Hơn 50% thí sinh đăng ký ngành STEM: Để không chỉ là 'cơn sốt' ngắn hạn

Đó là đề xuất của PGS-TS Trần Hoàng Ngân (ảnh), Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển Trường ĐH Sài Gòn, khi trao đổi với PV Thanh Niên xung quanh vấn đề phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao hiện nay và giai đoạn sắp tới phục vụ phát triển kinh tế-xã hội đất nước.

ẢNH: HÀ ÁNH

Cần có những định hướng thị trường lao động

Thống kê kết quả đăng ký xét tuyển ĐH năm nay cho thấy có trên 467.000 thí sinh (TS) đăng ký vào các ngành STEM, chiếm hơn một nửa số TS đăng ký học ĐH. Số liệu này cho thấy sức hút của các ngành STEM, đặc biệt là các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Ông đánh giá như thế nào về xu hướng lựa chọn ngành nghề của TS hiện nay?

Việc đăng ký nguyện vọng xét tuyển ĐH của TS bị tác động rất lớn bởi thông tin tư vấn tuyển sinh và những vấn đề xã hội diễn ra ngay trong thời điểm hiện tại. Những yếu tố này có tác động tức thì đến TS trong việc lựa chọn nghề nghiệp. Vì vậy, cần có những định hướng thị trường lao động của các đơn vị, bộ, ngành có liên quan đến sự phát triển nguồn nhân lực đất nước.

Có thể thấy, KH-CN và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh là những xu hướng mới của thế giới, và VN cũng đi theo dòng chảy đó. Để đạt mục tiêu tăng trưởng cao và trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, VN cần xây dựng mô hình tăng trưởng mới, theo chiều sâu dựa trên KH-CN, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tri thức, năng suất cao và phát huy yếu tố sáng tạo của con người.

Trong 2 năm gần đây, yếu tố KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đặc biệt quan tâm. Việc làm sao để KH-CN và đổi mới sáng tạo thẩm thấu vào từng việc làm, từng ngành để tăng năng suất lao động, thay đổi mô hình tăng trưởng giúp VN tăng trưởng nhanh bền vững, là mô hình đúng nhất hiện nay. Do đó, chúng ta cần có nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng mô hình này, ứng dụng được khoa học kỹ thuật, có thể tận dụng những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học 4.0…

Vì lẽ đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định 179/2026 quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Trước Nghị định 179, chúng ta có Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; và Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển GD-ĐT. Quốc hội cũng ban hành loạt các luật, Chính phủ ban hành loạt nghị định… Điều này giúp thu hút lượng TS lớn tập trung đăng ký xét tuyển các ngành STEM.

Tránh tình trạng lệch pha giữa cung và cầu

Ông dự báo như thế nào về nhu cầu nhân lực lĩnh vực này trong thời gian tới, chính sách ưu đãi người học lĩnh vực STEM cần thực hiện như thế nào để phát huy hiệu quả?

Có thể nói, trước mắt về trung hạn, nhu cầu nhân lực lĩnh vực STEM còn rất lớn. Tuy nhiên, để có nguồn nhân lực chất lượng cao lĩnh vực này, việc chọn ngành nghề không nên chỉ xuất phát từ chính sách ưu đãi trong học tập, mà còn từ sự đam mê và năng lực phù hợp của người học để có thể theo đuổi 4 năm học tập và những năm sau đó. Ngoài ra, cần có cả hệ sinh thái với sự đầu tư đồng bộ giúp phát triển lĩnh vực này.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Những bài học trong quá khứ cũng cần được nhắc lại để người học chú ý trong lựa chọn nghề nghiệp. Có một thời gian người học ồ ạt chạy theo một số ngành nghề, tạo thành những "cơn sốt" ngắn hạn về quản trị kinh doanh, tài chính ngân hàng, chứng khoán, kinh tế, gần đây nhất là "cơn sốt" công nghệ thông tin...

Để không xảy ra những tình trạng như trên, nhà nước cần tham gia điều tiết bằng các chính sách kịp thời để tránh tình trạng lệch pha giữa cung và cầu. Ví dụ, có thể thu hút người giỏi vào một số lĩnh vực đặc thù như học bổng, hỗ trợ sinh hoạt phí. Các chính sách này cần tính toán cho một giai đoạn nhất định, trong trường hợp cần thiết sẽ thực hiện điều chỉnh phù hợp. Cần khẳng định lại một lần nữa vai trò quan trọng của chiến lược phát triển và các chính sách đi kèm trong phát triển nguồn nhân lực quốc gia và những vấn đề này mang tính tầm nhìn dài hạn. Những chính sách này không chỉ tác động tới người học 4 năm bậc ĐH, mà còn tác động đến người học từ bậc học thấp hơn, với việc quan tâm đeo đuổi các môn khoa học cơ bản, chương trình giảng dạy STEM từ bậc học phổ thông.

Không nên chạy theo bằng cấp để có bằng ĐH bằng bất cứ giá nào

Người học nên lựa chọn ngành nghề theo hướng nào để hạn chế bị rơi vào tình trạng lệch pha cung - cầu trong từng giai đoạn ngắn hạn, thưa ông?

Khoảng 10 - 20 năm nữa, nền kinh tế VN vẫn phát triển trên các trụ cột thế mạnh của mình, như: kinh tế biển; du lịch, thương mại, dịch vụ và các ngành nghề trong hệ sinh thái này; nông nghiệp công nghệ cao - nông nghiệp sinh thái; các lĩnh vực công nghệ cao, liên quan đến chăm sóc con người, y tế, GD-ĐT… Đặc biệt, nông nghiệp công nghệ cao là phân khúc còn nhiều dư địa để phát triển và được dự báo sẽ phát triển mạnh thời gian tới. Ngoài yếu tố sở thích và năng lực, việc lựa chọn ngành nghề bám sát vào định hướng trụ cột phát triển của đất nước và thế giới giúp người học có cơ hội tốt trong học tập và nghề nghiệp tương lai.

Tuy nhiên, quan trọng hơn cả vẫn là không nên quá tập trung vào bằng cấp, đừng nghĩ ai cũng phải có bằng ĐH mới có thể phát triển được. Vì nhu cầu lao động trong một xã hội rất đa dạng, từ lao động giản đơn đến trung cấp nghề, có tay nghề cao, nhân lực chất lượng cao để đáp ứng được nhu cầu lao động của đất nước trong giai đoạn phát triển mới. Rộng hơn nữa, cần quan tâm tới thị trường lao động quốc tế. Hiện nay trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc đi lại thuận lợi hơn, nguồn lao động không chỉ trong nước mà từ nhiều nước khác. VN hiện có nhiều chính sách thu hút nhân tài từ các quốc gia khác và ngược lại. Vì vậy, chúng ta cũng phải tính toán độ mở trong lao động về mặt dài hạn.

Thực tế cho thấy, có những người giấu bằng ĐH để xin việc vì có những vị trí công việc chỉ cần bằng nghề. Hiện tượng giấu bằng để xin việc làm chứ không phải khoe bằng để xin việc làm cho thấy rõ ràng bài học không nên chạy theo bằng cấp để có được bằng ĐH bằng bất cứ giá nào.

Không chỉ tuyển sinh đầu vào, chương trình đào tạo phải giúp người học thích ứng với sự thay đổi. Cần tạo điều kiện cho người học để có thể tiếp cận cùng lúc ít nhất 2 lĩnh vực kiến thức để có thể hỗ trợ lẫn nhau, đặc biệt là xu hướng liên ngành tích hợp KH-CN vào các lĩnh vực ngành nghề khác thay vì chỉ tập trung đào tạo từng ngành, lĩnh vực riêng lẻ.