Cội nguồn văn hóa và nguồn gốc dân tộc từ góc nhìn Đào Duy Anh

Theo GS Đào Duy Anh, người ta thường lầm rằng văn hóa là những cái thuộc về tinh thần như tư tưởng, học thuật, tôn giáo, pháp luật, cơ hồ lộn văn hóa với ý thức hệ (idéologie). "Ý thức hệ chỉ là biểu hiện những trạng thái sinh hoạt về trí tuệ, tình cảm, chỉ là một phần của văn hóa, vì văn hóa bao hàm hết thảy các phương diện sinh hoạt của loài người, từ sinh hoạt vật chất, sinh hoạt tinh thần cho đến sinh hoạt xã hội. Vì văn hóa bao gồm hết cả các phương diện của sinh hoạt cho nên ta có thể nói rằng văn hóa tức là sinh hoạt. Tuy nhiên, văn hóa với sinh hoạt vẫn là hai cái khác nhau, chứ không phải rằng hai chữ văn hóa và sinh hoạt có thể thông dụng với nhau được đâu", GS Đào Duy Anh phân tích.

Ảnh: NXB cung cấp

Đọc Văn hóa là gì? của học giả Đào Duy Anh - một nhà trí thức lớn có nhiều đóng góp quan trọng cho khoa học xã hội và nhân văn VN, độc giả không tiếp cận văn hóa theo lối định nghĩa giản lược hay cảm tính mà cùng say mê với những phác thảo mang tính đại cương và giàu tính gợi mở. Ông đặt ra hàng loạt câu hỏi nền tảng: Văn hóa là gì? Văn hóa hình thành từ đâu? Vận động ra sao trong lịch sử? Ai là chủ thể của văn hóa? Từ đó đi đến việc kiến giải văn hóa theo một chỉnh thể rộng lớn, gắn chặt với toàn bộ đời sống sinh hoạt của con người. Tư duy ấy của ông được triển khai mạch lạc qua ba chương sách: Ý nghĩa chữ văn hóa, Lai lịch của văn hóa và Bàn lại về quan niệm văn hóa. Cuốn sách còn gợi mở nhiều cách nhìn sâu sắc đối với những vấn đề văn hóa trong bối cảnh đương đại.

Cuốn sách Nguồn gốc dân tộc Việt Nam của học giả Đào Duy Anh được xem là một trong những công trình tiên phong của sử học VN hiện đại khi đặt vấn đề cội nguồn dân tộc trong một khung tiếp cận liên ngành, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cổ sử, khảo cổ học, dân tộc học và nhân chủng học.

Mở đầu bằng việc khảo sát các truyền thuyết khởi nguyên, bắt đầu từ huyền thoại Thần Nông, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Triệu Đà..., không nhằm xác nhận tính xác thực lịch sử của các câu chuyện, mà để nhận diện những tầng ý nghĩa văn hóa, xã hội và tâm thức cộng đồng ẩn chứa trong chúng, từ đó tác giả lần lượt đi vào việc phân tích các nhóm của Việt tộc trong không gian rộng lớn của lưu vực Trường Giang. Ông từng bước soi sáng vấn đề nguồn gốc người Việt bằng những luận cứ có cơ sở khoa học, mở ra một hướng nghiên cứu mới mẻ và giàu tính thuyết phục trong bối cảnh học thuật đương thời.