Con người sẽ nhìn thấy con người

Bối cảnh câu chuyện diễn ra vào thế kỷ 10. Nước ta lúc bấy giờ là Đại Cồ Việt, nhưng dịch chuyển sau thời vua Đinh một chút, tức thời tiền Lê, dưới sự nắm quyền của Lê Hoàn.

Theo sử liệu thì mùa hè năm 982 Lê Hoàn dẫn quân đánh Chăm Pa, tiêu diệt vua Paramesvaravarman I (Phê Mị Thuế). Đây là cột mốc thời gian cũng như bối cảnh chính cho câu chuyện kể được bắt đầu. Công chúa Indravati trên đường chạy loạn đã dạt tới Yang Gai, núi đá thiêng, tức Ngũ Hành Sơn - tên gọi về sau này.

ẢNH: TGCC

Chính Yang Gai chứ không nơi chốn nào khác, đã che chở cho công chúa Indravati, dòng máu cuối cùng của hoàng gia Chăm Pa. Nhưng Lê Hoàn, trước khi rút quân, còn cài lại Lưu Kế Tông, người được giao nhiệm vụ truy lùng và tận diệt. Yang Gai dù ẩn mật, cũng không thể che giấu thân phận của công chúa mãi nếu như không có sự xuất hiện của Lê Tử, một người được cho là con nuôi của Lê Hoàn, một người yêu tự do và đem lòng yêu công chúa Chăm Pa.

Một mối tình kỳ lạ nhưng thật đẹp đẽ. Để rồi khi cả hai cùng lìa đi, họ để lại một người con mang hai dòng máu Việt - Chăm, đó là Lê Tùng hay còn gọi là Panthur, cũng là Người Bất Tử trong tiểu thuyết này.

Nội dung của tiểu thuyết, có thể tóm lược vậy. Nhưng ở đây tác giả không kể một câu chuyện tuyến tính.

Câu chuyện không thuận buồm xuôi gió theo trí tưởng tượng, dù đã minh định và quy ước trước là "hư cấu". Bởi lịch sử là hàng triệu mảnh vỡ. Có khi đã thành cát bụi. Muốn phục dựng lại lịch sử, tác giả đã "chế tạo" ra một cỗ máy được gọi là được gọi là Chronos-9. Và, cỗ máy này được đặt trong tòa nhà của công ty Étienne, tại Paris (Pháp), trong bối cảnh hiện tại. 

Trung và Dung, hai nghiên cứu sinh từ Việt Nam qua Pháp thông qua lời mời của giáo sư sử học Auguste, để nghiên cứu sâu về Chăm Pa thời Đồ Bàn sụp đổ.

Ở đây, tác giả không đơn thuần là làm động tác "xuyên không", mà đã cài đặt vào đó những ý niệm về văn hóa và công nghệ.

Chronos-9 không chỉ đơn giản là một cỗ máy có khả năng tái tạo lịch sử, mà còn là một câu hỏi của thời đại trí tuệ nhân tạo: Nếu máy móc có thể thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu và thậm chí tái tạo lại quá khứ, thì đâu là ranh giới giữa thông tin, suy diễn và sự thật? Tên gọi Chronos cũng xuất phát từ Χρόνος (Chronos), từ Hy Lạp gắn với khái niệm thời gian. Vì thế, Chronos-9 vừa là một cỗ máy, vừa là biểu tượng cho nỗ lực của con người muốn nhìn xuyên qua thời gian.

Và, con người thì nhìn thấy con người.

Quay trở lại câu chuyện. Chúng ta gặp nhân vật Người Bất Tử, người đã sống từ năm 984, sau khi Lê Hoàn đánh Chăm Pa, cho đến năm 1471 Lê Thánh Tông lại đánh Chăm Pa, tức gần 500 năm. Chưa hết, Người Bất Tử còn sống đến năm 1999, sau khi cứu một đứa trẻ trong trận đại hồng thủy ở sông Hàn - Đà Nẵng. Từ lúc đó, Người Bất Tử tan biến mất. Sau khi tồn tại hơn 1.000 năm, chỉ để "Đứng về phía ta nhìn thấy".

Phải nói, câu chuyện hư cấu của tác giả vừa có sức lay động vừa vô cùng ám ảnh.

Là một tác giả trẻ, lần đầu tiên thử sức với tiểu thuyết, lại chọn đề tài lịch sử, với Lê Tiến Mạnh, đơn giản là tri ân mảnh đất mà anh đang sống, nơi có gia đình nhỏ, nơi anh coi là quê hương thứ hai của mình.

Thành phố Đà Nẵng với danh thắng Ngũ Hành Sơn mà anh vẫn thấy trước mắt khi đi về mỗi ngày. Nhưng dưới ngọn núi ấy là gì? Suốt ba năm ròng, Lê Tiến Mạnh cứ trăn trở rồi thao thức, đánh vật với con chữ. Anh từng là dân chuyên sử, nhưng lớn lên lại theo học ngành công nghệ, hiện giờ làm IT cho một khách sạn lớn tại Đà Nẵng. Nên hành trình viết văn là để quay trở lại tình yêu sử học.

Ham thích và hiểu biết về lịch sử nên tác giả cũng khéo léo cài đặt trong tiểu thuyết nhiều biểu tượng. Như nhân vật Dung đại diện cho ký ức văn hóa, Trung là tầng lớp trí thức xã hội, biết vấn đề nhưng không thay đổi được gì, ngoài những thao thức. Còn Panthur chính là lịch sử, Étienne là hậu thực dân đại diện cho nền văn hóa mạnh.

Nhưng điều gây ấn tượng nhất trong tiểu thuyết này, chính là ngôn ngữ biểu đạt của tác giả. Gần như không có chi tiết nào thừa.

"Nếu trong chương 1 bạn nói rằng có một khẩu súng treo trên tường, thì ở chương 2 hoặc chương 3, khẩu súng đó nhất định phải cướp cò. Nếu nó không nổ, nó không nên được treo ở đó". Đó là "nguyên lý khẩu súng" rất nổi tiếng của văn hào người Nga Anton Chekhov, mà ở đây Lê Tiến Mạnh đã áp dụng triệt để.

Đặc biệt chương 17 được cấu trúc như một truyện ngắn hoàn chỉnh - một lát cắt của lịch sử. Đây cũng là chương sách đậm chất văn chương nhất của tiểu thuyết.

Và, cuối cùng, lịch sử là gì? "Lịch sử là khi mình vẫn còn nhớ một người, dù người ấy không còn ở bên cạnh nữa".

Như tôi, người đọc cuốn sách này thì rất nhớ nụ cười của công chúa Chăm Pa khi người từ bỏ thân phận hoàng gia mà nương náu ở núi đá thiêng Ngũ Hành Sơn:

"Ta đứng lặng người.

Một thung lũng nhỏ nép mình giữa biển và núi, như được giấu kín khỏi thế gian. Sườn núi phủ cây xanh ôm lấy vùng đất ở phía tây và phía nam. Phía bắc mở ra một bãi cát cong mềm, nơi sóng dịu dàng vỗ bờ rồi lặng lẽ rút đi. 

Từ đỉnh núi cao nhất, một con suối len qua những tảng đá phủ rêu, tụ lại thành một hồ nước trong veo ở giữa. Ven rừng mọc đầy đào cổ thụ, quả chín đỏ rực giữa tán lá xanh thẫm. Tiếng chim và tiếng khỉ chuyền cành vang khắp nơi. Một con khỉ nhỏ ngồi vắt vẻo trên cành cao nhất, vừa gặm quả đào vừa tò mò nhìn ta. Khi ánh mắt chạm nhau, nó bất ngờ giơ tay lên như vẫy chào. Ta bật cười. Đã rất nhiều tháng ta không cười" (trang 94).

Những dòng tả cảnh thật đẹp. Lịch sử như ngưng đọng. Và, ta cảm giác như mình cũng vừa bước vào khoảnh khắc đó.