Cuộc chiến Iran đang thay đổi 'xương sống' thế giới?

Đến hôm qua (12.6), dù Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố ngừng ý định tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran do 2 bên sắp đạt thỏa thuận hòa bình, nhưng phía Tehran phủ nhận việc đạt thỏa thuận với Washington. Trong bối cảnh đó, cuộc chiến Iran vẫn chưa có hồi kết, đồng nghĩa với việc eo biển Hormuz tiếp tục đình trệ gây ảnh hưởng không nhỏ cho nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Liên quan chiến sự Iran, trong phân tích gửi đến Thanh Niên, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, cho rằng cuộc xung đột này đang tạo ra bước ngoặt mới đối với năng lượng toàn cầu.

ẢNH: REUTERS

Thời thế thay đổi

Theo TS Bremmer, nửa thế kỷ qua, phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch cho hầu hết nhu cầu năng lượng của bạn là một sự đặt cược hợp lý. Học thuyết Carter (được đưa ra bởi Tổng thống Mỹ Jimmy Carter tại vị từ năm 1977 - 1981) vào năm 1980 đã cam kết Washington bảo vệ dòng chảy năng lượng vùng Vịnh bằng sức mạnh quân sự, có nghĩa là bất cứ điều gì xảy ra, Hải quân Mỹ cũng giữ cho các tuyến hàng hải và nguồn cung dầu, khí đốt từ vùng Vịnh cung cấp cho thế giới.

Nhưng theo TS Bremmer thì điều đó dường như không còn nữa. Sự cam kết bảo vệ tuyến hàng hải trên cũng giảm giá trị khi từ năm 2019, Mỹ trở thành nhà xuất khẩu năng lượng ròng.

Đặc biệt, tiến bộ công nghệ đã thay đổi mọi tính toán. Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa, làm tắt nghẽn khoảng 15 - 20% nguồn cung cấp năng lượng toàn cầu, xảy ra khi chỉ cần một bên, thậm chí một lực lượng vũ trang, sử dụng những chiếc máy bay không người lái (UAV) có thể được chế tạo dễ dàng với giá chưa đến 20.000 USD (khoảng 520 triệu đồng) là có thể ngăn chặn các tàu chở dầu trị giá hàng trăm triệu USD (hàng ngàn tỉ đồng), mà ngay cả lực lượng hùng hậu như Hải quân Mỹ cũng khó có thể ngăn cản toàn diện.

Những hoạt động quân sự đang ngày càng gây ra nhiều rủi ro hơn đối với các nút thắt hàng hải liên quan trực tiếp nguồn cung năng lượng. Điển hình vào năm 2023, lực lượng Houthi (ở Yemen) đã đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb - cửa ngõ vào biển Đỏ và kênh đào Suez, khiến cho lưu lượng di chuyển qua tuyến hàng hải này giảm hơn 60% so với trước đó. Sau khi Houthi ngưng tập kích eo biển này hồi năm ngoái, thì tuyến hàng hải này vẫn chưa khôi phục như trước. Việc phong tỏa giờ đây đang xảy ra ở eo biển Hormuz, và không loại trừ ngày mai có thể xảy đến với các nút thắt quan trọng của đường biển toàn cầu như eo biển Malacca hay vịnh Gibraltar.

Lời giải thay thế năng lượng hóa thạch

TS Bremmer cho rằng trong một thế giới của vũ khí chính xác ngày càng rẻ, bất kỳ điểm nghẽn hàng hải nào mà hệ thống nhiên liệu hóa thạch toàn cầu chảy qua mỗi ngày cũng có thể đối mặt các nguy cơ tấn công. Câu hỏi mà mọi chính phủ nghiêm túc hiện đang đặt ra không phải là "Làm thế nào để chúng ta bảo vệ điểm nghẽn này?" mà là "Làm thế nào để chúng ta giảm hoàn toàn sự phụ thuộc vào các điểm nghẽn?".

Câu trả lời là thế giới hiện có các chọn lựa để thay thế năng lượng hóa thạch chứ không như thập niên 1970. Trong đó, năng lượng tái tạo là hình thức sản xuất điện cạnh tranh nhất về chi phí ở hầu hết các nơi trên thế giới. năng lượng mặt trời cộng với lưu trữ pin hiện có chi phí thấp hơn so với việc vận hành một nhà máy chạy bằng khí đốt. Thời gian xây dựng một trang trại năng lượng mặt trời quy mô tiện ích chỉ mất 18 tháng, trong khi thời gian xây dựng 1 nhà máy nhiệt điện kéo dài từ 5 - 7 năm. Rồi các hệ thống năng lượng mặt trời áp mái chỉ mất một vài tuần để lắp đặt. Xe điện có chi phí năng lượng chỉ bằng khoảng 1/3 so với xe chạy bằng xăng hoặc dầu diesel.

Tính đến năm 2025, năng lượng tái tạo chiếm 86% công suất điện mới được bổ sung trên toàn cầu, xe điện chiếm 25% doanh số bán ô tô mới trên toàn thế giới. Và tháng 5 vừa qua, năng lượng mặt trời lần đầu tiên vượt qua điện than trong sản xuất điện của Mỹ bất chấp những nỗ lực của chính quyền Tổng thống Trump ủng hộ năng lượng hóa thạch.

TS Bremmer cho rằng: "Cuộc chiến Iran đã biến một cuộc tranh luận kinh tế thành một mệnh lệnh chiến lược, khiến sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cảm thấy không chỉ đắt đỏ mà còn nguy hiểm - và giải pháp thay thế không chỉ rẻ hơn mà còn an toàn hơn".