Cuộc thi nghiên cứu KHKT quốc gia: Từ 'tấm vé vàng' đến 'mất điểm' với dư luận

HÀNH TRÌNH ĐI ĐẾN "TẤM VÉ VÀNG" VÀO ĐH

Một nét mới ít được dư luận chú ý của quy chế tuyển sinh ĐH, CĐ năm nay là quy định về đối tượng được xét tuyển thẳng: học sinh (HS) giỏi nghiên cứu khoa học kỹ thuật (KHKT) không còn được mặc định tuyển thẳng. Tuy nhiên, trong quá trình truyền thông cho quy chế mới, Bộ GD-ĐT tuyệt nhiên không có lời giải thích nào cho sự thay đổi đó. Kể cả khi PV Thanh Niên hỏi, đại diện Bộ GD-ĐT cũng chọn cách im lặng.

Tiền thân của cuộc thi HS nghiên cứu KHKT là Hội thi Intel ISEF, lần đầu tiên là năm 2009 và được tổ chức thí điểm ở Lâm Đồng. Những đề tài xuất sắc nhất đã được chọn đưa sang Mỹ tham gia Hội thi quốc tế Intel ISEF 2009. Hồi ấy báo chí VN gọi hội thi Intel ISEF ở Mỹ là giải Nobel hằng năm cho lứa tuổi HS phổ thông lĩnh vực toán và kỹ thuật, là cuộc thi khoa học lớn nhất thế giới dành cho cấp phổ thông. Còn những nhà giáo dục thấy đây là cơ hội để phát triển giáo dục STEM ở VN.

Ý tưởng này được Bộ GD-ĐT ủng hộ. Vì vậy, năm 2012, Bộ GD-ĐT chính thức cử một đoàn HS sang Mỹ dự hội thi Intel ISEF. Năm đó đoàn HS VN đã giành giải nhất lĩnh vực vật liệu và kỹ sinh học (đề tài "Xử lý nước mặn thành nước ngọt bằng kỹ thuật chân không và năng lượng mặt trời phục vụ cho sinh hoạt" của nhóm HS Trường THPT Hà Nội - Amsterdam). Bộ GD-ĐT nhận định "đây là chiến thắng vang dội của đoàn VN tại sự kiện khoa học quốc tế lâu đời và uy tín nhất thế giới dành cho HS trung học hiện nay". Từ năm 2013, hằng năm Bộ GD-ĐT đều đứng ra tổ chức cuộc thi này, gọi là ViSEF.

ẢNH: BÁO NINH BÌNH

Không chỉ ủng hộ bằng tinh thần, Bộ GD-ĐT còn ủng hộ bằng chính sách. Trước đó, đối tượng được tuyển thẳng ĐH nếu là HS giỏi thì chỉ những em đạt giải quốc gia trở lên các môn học văn hóa (trong kỳ thi do Bộ GD-ĐT tổ chức). Nhưng năm 2013 Bộ GD-ĐT đã bổ sung vào quy chế tuyển sinh ĐH, CĐ đối tượng được tuyển là "thí sinh trong đội tuyển tham dự hội thi sáng tạo KHKT quốc tế". Năm 2014, chính sách khen thưởng lại tiến thêm một bước nữa: thí sinh đoạt giải nhất, nhì, ba trong hội thi KHKT do Bộ GD-ĐT tổ chức được tuyển thẳng vào ĐH. Từ đây, cuộc thi KHKT bắt đầu trở thành "tấm vé vàng" vào ĐH.

BÙNG NỔ

Cánh cửa tuyển thẳng cho HS giỏi ViSEF được "mở toang" dẫn đến sự bùng nổ số lượng dự án tham gia các năm sau đó.

Trước đó, cuộc thi chủ yếu thu hút những HS thực sự tò mò, ưa khám phá, có đam mê nghiên cứu khoa học, chưa bị ảnh hưởng nặng nề bởi sức hút của "tấm vé" tuyển thẳng ĐH nên số lượng dự án khá khiêm tốn. Năm đầu ViSEF được tổ chức ở quy mô toàn quốc (2013), cả nước chỉ có 140 dự án tham gia. Khu vực phía bắc (tổ chức tại Vĩnh Phúc) có 94 dự án từ 23 tỉnh/thành; khu vực phía nam (tổ chức tại TP.HCM) chỉ có 11 tỉnh/thành tham gia với 46 dự án.

Nhưng đến năm 2014, con số dự án tăng hơn gấp đôi. Năm 2017 (tức là 3 năm sau khi HS đoạt giải quốc gia kỳ thi ViSEF được tuyển thẳng ĐH), số lượng dự án dự kỳ thi quốc gia tăng vọt lên 458 (gấp hơn 3 lần năm 2013).

Sự tham gia ồ ạt các dự án từ các địa phương khiến Bộ GD-ĐT phải "hãm phanh", siết lại quy mô. Theo Thông tư 38 ban hành năm 2012, Bộ GD-ĐT cho phép mỗi đơn vị dự thi có thể đăng ký một hoặc nhiều dự án. Số lượng dự án tối đa cho một đơn vị dự thi được Bộ GD-ĐT thông báo hằng năm. Sau đó, hằng năm Bộ GD-ĐT đều có hướng dẫn cho phép mỗi tỉnh cử tới 6 dự án (và tối đa 12 dự án đối với Hà Nội, TP.HCM, hoặc đơn vị đăng cai) dự thi.

Dù chỉ 1 - 2 năm sau khi Bộ GD-ĐT phát "tấm vé vàng" vào ĐH cho HS đạt giải quốc gia cuộc thi ViSEF, trong dư luận phụ huynh đã bắt đầu nổi lên nhiều đồn thổi về những tiêu cực của cuộc thi, nhưng đến năm 2019 mới xảy ra vụ kiện cáo đầu tiên (từ phụ huynh ở Hải Phòng). Mặc dù sau khi chấm thẩm định, Bộ GD-ĐT vẫn giữ kết quả như ban đầu, nhưng năm 2020 Bộ đã lặng lẽ "siết" quy mô của kỳ thi. Tại Công văn số 4132/BGDĐT-GDTrH ban hành tháng 10.2020 về hướng dẫn triển khai hoạt động nghiên cứu khoa học và tổ chức cuộc thi KHKT cấp quốc gia HS trung học năm học 2020 - 2021, Bộ GD-ĐT yêu cầu mỗi sở GD-ĐT cử tối đa 2 dự án dự thi (riêng Hà Nội, TP.HCM và đơn vị đăng cai được cử tối đa 4 dự án).

ẢNH: ALMÉRY JACQUELIN

TRƯỜNG ĐH TUYỂN THẲNG HS ĐOẠT GIẢI, TRƯỜNG KHÔNG

Cũng như những tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT thời chưa có kỳ thi "hai trong một", ngành GD-ĐT chưa bao giờ công khai thừa nhận tiêu cực trong kỳ thi KHKT là vấn đề có tính hệ thống. Tuy nhiên, từ phía các trường ĐH bắt đầu có những ý kiến bày tỏ sự lo ngại về tính thực chất của kỳ thi trong các diễn đàn nội bộ. Vì vậy, vào tháng 10.2025, việc Trường ĐH Công nghệ, ĐH Quốc gia Hà Nội thông báo sẽ không xét tuyển thẳng HS đạt giải cuộc thi KHKT trong mùa tuyển sinh ĐH 2026 khiến dư luận xôn xao.

Trao đổi với Thanh Niên, GS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng nhà trường, nói: "Các phương thức tuyển sinh của trường tập trung vào việc đánh giá được kiến thức, kỹ năng cốt lõi của ứng viên, để khi các em trở thành sinh viên của trường thì có đủ năng lực học tập được. Với các chương trình đào tạo mà nhà trường đang triển khai, các bạn không có đủ kiến thức phổ thông về khoa học tự nhiên sẽ rất khó khăn khi học tập".

Mới đây, Trường ĐH Ngoại thương lại tiếp tục công bố không tuyển thẳng HS giỏi KHKT. Bà Phạm Thanh Hà, Phó phòng phụ trách Phòng Đào tạo, Trường ĐH Ngoại thương, cho biết vì năm nay quy chế tuyển sinh của Bộ GD-ĐT không bắt buộc các trường ĐH phải tuyển thẳng HS đạt giải KHKT nên nhà trường sử dụng quyền đó. Bà Hà giải thích: "Đặc thù của các cuộc thi KHKT là hình thức dự thi theo nhóm, trong khi công tác xét tuyển ĐH lại cần đánh giá trên cơ sở năng lực cá nhân, gắn với các tổ hợp môn xét tuyển cụ thể. Vì vậy, sau khi cân nhắc tính phù hợp với bối cảnh tuyển sinh mới, Trường ĐH Ngoại thương điều chỉnh theo hướng thận trọng và thống nhất hơn: không tuyển thẳng riêng đối với giải KHKT, nhưng vẫn ghi nhận và xem xét thành tích này trong các phương thức xét tuyển phù hợp khác, thông qua cơ chế cộng điểm theo loại giải, trên cơ sở bảo đảm tính công bằng, minh bạch và khả thi trong toàn bộ quy trình tuyển sinh".

Cán bộ phụ trách tuyển sinh một số trường ĐH khác cũng bày tỏ sự đồng cảm với những lo ngại về chất lượng kỳ thi KHKT, nhưng cho biết trường mình chưa thể bỏ tuyển thẳng với HS đạt giải kỳ thi này.

Ông Lê Anh Đức, Trưởng phòng Đào tạo ĐH Kinh tế quốc dân, nói: "Trước kia nhà trường tuyển thẳng các em đoạt giải nhất, nhì, ba. 3 năm gần đây chỉ còn tuyển giải nhất thôi. Sở dĩ năm nay nhà trường vẫn tuyển thẳng những em này vì nhà trường đã công bố phương hướng tuyển sinh từ năm ngoái để đảm bảo quyền lợi tối đa cho thí sinh. Năm 2027 nhà trường sẽ cân nhắc về việc tuyển thẳng như thế nào với nhóm đối tượng đạt giải KHKT".

Ông Vũ Duy Hải, Trưởng ban Tuyển sinh - Hướng nghiệp ĐH Bách khoa Hà Nội, cũng cho rằng nếu ĐH Bách khoa Hà Nội thay đổi chính sách tuyển thẳng thì sẽ thông báo trước 2 - 3 năm để HS chủ động kế hoạch học tập. Ông Lê Đình Tùng, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Y Hà Nội, nói: "Tôi cũng khá quan tâm và thường xuyên theo dõi ý kiến của dư luận về chất lượng giải thưởng kỳ thi KHKT. Tuy nhiên, nhà trường cần phải theo dõi thêm kết quả học tập của những sinh viên trúng tuyển bằng tuyển thẳng nhờ giải KHKT, khi đó mới có thêm căn cứ để thuyết phục hội đồng tuyển sinh là bỏ hay không bỏ tuyển thẳng đối tượng này".

Theo quy chế tuyển sinh ĐH sửa đổi năm nay, Bộ GD-ĐT quy định một trong những đối tượng tuyển thẳng là thí sinh đạt giải nhất, nhì, ba kỳ thi KHKT cấp quốc gia, quốc tế do Bộ GD-ĐT tổ chức, cử tham gia và đạt ngưỡng đảm bảo chất lượng đầu vào của chương trình đào tạo. Tuy nhiên, việc xét tuyển thẳng hoặc không được xét tuyển thẳng đối tượng này do cơ sở đào tạo quyết định.