Cuộc thi nghiên cứu KHKT quốc gia: Sao năm nào cũng lùm xùm kết quả?

BAN GIÁM KHẢO: "LÀM VIỆC KHOA HỌC, CÔNG TÂM, KHÁCH QUAN"

Tại lễ bế mạc cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật (KHKT) quốc gia dành cho học sinh (HS) trung học năm học 2025 - 2026, GS Phạm Thành Huy, Trưởng ban Giám khảo cuộc thi, khẳng định trong 3 ngày làm việc, ban giám khảo đã làm việc khoa học, công tâm, khách quan, ghi nhận và trân trọng các sản phẩm trí tuệ của HS.

Quá trình đánh giá, ban giám khảo nhận thấy các đề tài có nhiều ý tưởng, cách tiếp cận và thực hiện thể hiện rõ sự nỗ lực, sáng tạo và trí tuệ của các HS. Nhiều nhóm nghiên cứu đã tự tìm tòi, thử nghiệm, kiên trì vượt qua thất bại để hoàn thiện đề tài của mình. Những điều này đã khẳng định giá trị của cuộc thi: tạo ra một môi trường để HS được trải nghiệm, khám phá và làm khoa học thực sự.

ẢNH: BTC

"Hơn cả một cuộc thi, đây là hành trình giúp các em rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, khả năng nghiên cứu khoa học bài bản và tinh thần làm việc nhóm, những yếu tố không thể thiếu trong kỷ nguyên công nghệ và đổi mới sáng tạo", GS Phạm Thành Huy thông tin.

Thứ trưởng thường trực Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng, Trưởng ban chỉ đạo cuộc thi, cũng nhận định: "Nhiều ý tưởng xuất phát từ chính HS, được triển khai dưới sự hướng dẫn của thầy cô. Điều này phù hợp với tinh thần của chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Theo đó, giáo viên (GV) giữ vai trò hướng dẫn, HS là chủ thể, góp phần từng bước hình thành phẩm chất và năng lực cho các em".

Theo ông Phạm Ngọc Thưởng, qua 13 lần tổ chức, cuộc thi ngày càng khẳng định hiệu quả trong việc gắn học với hành, lý thuyết với thực tiễn, nhà trường với xã hội; đồng thời góp phần thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo theo các nghị quyết của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và giáo dục. "Khoa học không chỉ để thi. Những diễn đàn như hôm nay là "vườn ươm" tài năng và đam mê sáng tạo, giúp các em tiếp tục phát triển", ông Thưởng phát biểu.

"SÂN CHƠI" NHƯNG NHIỀU ĐIỀU KHÔNG VUI

Tuy nhiên, cũng như nhiều năm qua, ngay sau khi giải thưởng cuộc thi được trao thì cũng là lúc những "lùm xùm" nghi vấn về tính trung thực của một số dự án đoạt giải nổi lên.

Năm nay là nghi vấn quanh dự án được giải nhất của 2 HS Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình). Dự án có tên "Phát triển vật liệu polyurethane composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống". Dư luận bắt đầu dậy sóng khi trên nhóm Liêm chính khoa học xuất hiện loạt bài nghi ngờ dự án của 2 HS Ninh Bình vi phạm liêm chính khoa học.

Trước đó, năm 2019, ngọn lửa âm ỉ đã bùng phát khi phụ huynh thí sinh ở Hải Phòng làm đơn tố một số đề tài đoạt giải nhất cuộc thi KHKT quốc gia chất lượng có vấn đề. Theo những phụ huynh này, có tới 5/15 giải nhất không sáng tạo, có ý tưởng và giải pháp trùng lặp với kết quả nghiên cứu của các đề tài khoa học chuyên sâu trong và ngoài nước.

Từ đó đến nay, năm nào cũng lặp lại tình trạng tương tự. Năm 2025, cộng đồng mạng xã hội phát hiện dự án đoạt giải nhất KHKT quốc gia của HS Trường THPT Nguyễn Siêu (Hưng Yên) giống một sản phẩm nước ngoài đã công bố năm 2023 kèm theo những dấu hiệu, chứng cứ khó có thể chối cãi. Bộ GD-ĐT "vào cuộc" rà soát và sau đó công bố thu hồi giải thưởng, yêu cầu Sở GD-ĐT Hưng Yên xử lý nghiêm trường hợp vi phạm, song không nêu lý do cụ thể thu hồi.

Lường được tình hình, trước cuộc thi năm nay, Bộ GD-ĐT có nhiều động thái nhằm thay đổi vấn đề này. Trong đó, Bộ ban hành Thông tư sửa đổi quy chế thi nghiên cứu KHKT quốc gia dành cho HS THCS, THPT. Thông tư nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu về tính liêm chính trong nghiên cứu. Theo đó, GV hướng dẫn HS thực hiện dự án phải chịu trách nhiệm về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Sở GD-ĐT phải công khai các dự án được chọn dự thi cấp quốc gia. Bộ cho biết điều này nhằm tăng sự giám sát của xã hội, đảm bảo trung thực trong nghiên cứu.

Tại cuộc họp ban chỉ đạo cấp quốc gia trước kỳ thi, Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh: "Đây là cuộc thi có tính nghiêm túc rất cao, với những mục tiêu cụ thể, liên quan đến liêm chính học thuật cần có sự giám sát sát sao, tổ chức quy củ, khoa học trong mọi hoạt động, tránh sơ suất, sơ sót nhưng cũng tránh quá tải". Ông cũng lưu ý về công tác kiểm tra, thanh tra, hậu kiểm.

ẢNH: ALMÉRY JACQUELIN

PHẢI NHÌN VÀO ĐỘNG CƠ DẪN ĐẾN SỰ VIỆC

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT), cho rằng điều quan trọng không chỉ là xác minh có hay không dấu hiệu thiếu trung thực trong nghiên cứu, mà còn phải nhìn vào những động cơ có thể dẫn đến sự việc. Cần đặt câu hỏi: Vì sao những nghi vấn như vậy vẫn có thể lọt qua các vòng đánh giá? Có hay không yếu tố bệnh thành tích, phong trào hình thức, hay thậm chí là những động cơ khác liên quan đến lợi ích?

Theo ông Vinh, trong môi trường giáo dục, việc để HS tham gia vào một công trình thiếu trung thực, nếu có, là điều đặc biệt nguy hiểm. "Nếu người lớn vì bệnh thành tích mà vô tình hoặc cố ý để các em tham gia vào một sản phẩm không trung thực, thì đó là điều rất đáng báo động", ông Vinh nêu quan điểm, đồng thời đặt ra yêu cầu về trách nhiệm quản lý và hậu kiểm đối với các hội đồng chấm thi qua từng năm. Nếu hội đồng chấm sai, chấm thiếu trách nhiệm hoặc để lọt sai phạm, thì cũng cần phải xem xét xử lý. Có như vậy mới tạo ra sự nghiêm túc và lấy lại niềm tin cho xã hội.

Ngay từ lùm xùm sau cuộc thi năm 2019, không ít ý kiến cho rằng Bộ GD-ĐT nên ngưng tổ chức hoặc bỏ quy định xét tuyển thẳng thí sinh đoạt giải vào ĐH. Tuy nhiên, Bộ GD-ĐT cũng nêu nhiều quan điểm để bảo vệ cho cuộc thi này. Không ít ý kiến cho rằng các cuộc thi sáng tạo, thúc đẩy đam mê nghiên cứu khoa học ở mọi cấp học đều được hoan nghênh và khuyến khích phát triển nhưng phải thượng tôn tinh thần trung thực.

ĐỂ CUỘC THI DÀNH CHO HỌC SINH ĐAM MÊ KHOA HỌC THẬT SỰ

Một GV trường THPT có tiếng tại Hà Nội, nơi từng có HS đoạt giải thi nghiên cứu KHKT, chia sẻ: HS lựa chọn con đường nghiên cứu khoa học đều là những em có đam mê thực sự. Quá trình nghiên cứu giúp các em vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, tạo ra sản phẩm có ích cho địa phương và xã hội. Điều đó trở thành động lực lớn để tiếp tục theo đuổi lĩnh vực này.

Cũng theo GV này, dù một số trường ĐH bỏ tuyển thẳng với HS đoạt giải nhưng nhiều HS của trường đã ấp ủ đề tài từ sớm và sẵn sàng tham gia. Do vậy, GV này bày tỏ mong muốn lan tỏa tinh thần yêu khoa học đến tất cả HS, chứ không vì bất kỳ mục tiêu ngắn hạn nào.

Một HS vừa đoạt giải ba tại cuộc thi năm nay bày tỏ những HS thực sự yêu khoa học sẽ luôn có đủ bản lĩnh, kiến thức và sự tự tin để theo đuổi con đường đã chọn. Vì vậy, thay đổi chính sách tuyển sinh không ảnh hưởng đến đam mê và định hướng của các em.

Phát biểu trong khuôn khổ cuộc thi năm nay, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GD-ĐT), nhấn mạnh việc triển khai thực chất từ cấp tổ chuyên môn, cấp trường, cụm đến cấp sở. Thời gian tới, ông Tài cho rằng việc tiếp tục đẩy mạnh công tác truyền thông sẽ là chìa khóa quan trọng để lan tỏa phong trào nghiên cứu KHKT trong giáo dục phổ thông ngày càng sâu rộng và thực chất hơn nữa.