Đa dạng hóa mô hình hợp tác công - tư

Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư ban hành ngày 17.3.2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, thêm lần nữa khẳng định vai trò và sứ mệnh của ngành xuất bản sau hơn 70 năm đồng hành cùng công cuộc xây dựng và phát triển đất nước; đồng thời đưa ra những quan điểm mới cho lộ trình chuyển động tiếp theo của ngành xuất bản như một ngành kinh tế - công nghệ giữ vị trí hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị và là một bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa.

Cục trưởng Cục Xuất bản - In - Phát hành Nguyễn Nguyên trả lời phỏng vấn Thanh Niên về những nét mới mà ông tâm đắc ở chỉ thị này cũng như những phương thức mà ngành xuất bản cần thay đổi mạnh mẽ để chỉ thị đi vào đời sống một cách thực chất và hiệu quả.

Ảnh: Nhật Thịnh

Mô hình tập đoàn sẽ là "quả đấm thép"

Ba chữ "tình hình mới" được Chỉ thị 04-CT/TW nhắc đến ở đây, theo ông, có đồng nghĩa với những biến đổi đang tác động mạnh tới ngành xuất bản Việt?

Chỉ thị 04-CT/TW là để thay thế Chỉ thị 42-CT/TW ban hành năm 2004, nhằm đặt ra những yêu cầu mới với giai đoạn phát triển mới của ngành xuất bản Việt. Nếu như Chỉ thị 42 được ban hành trong bối cảnh ngành xuất bản Việt chịu tác động mạnh của nền kinh tế thị trường và câu chuyện hội nhập quốc tế thì Chỉ thị 04 được ban hành trong bối cảnh cả nước đang tăng tốc bứt phá cho tầm nhìn 100 năm mà ở đó, công nghiệp văn hóa nói chung và ngành xuất bản nói riêng được xác định đóng vai trò chủ đạo.

Ảnh: NVCC

Là một bước cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, Chỉ thị 04 nhất trí định vị xuất bản là một bộ phận quan trọng cấu thành ngành công nghiệp văn hóa và đặt xuất bản ở vị trí trung tâm, trụ cột trong chuỗi giá trị nội dung số. Một loạt giải pháp đồng bộ do đó đã được sáng suốt đưa ra để xuất bản không còn là câu chuyện đơn thuần của những người làm xuất bản mà còn là mối quan tâm chung của toàn xã hội, các bộ ngành liên quan… với những quan điểm có tính đột phá.

Cụ thể, những nét mới có tính đột phá ở đây là gì?

Chỉ thị 04 đưa ra một định nghĩa đầy đủ hơn bao giờ về vai trò, cơ cấu và nhiệm vụ của ngành xuất bản trong tình hình mới. Để phù hợp với yêu cầu phát triển mới, ngành xuất bản nhất thiết cần được tái cấu trúc. Theo đó cho thấy, mô hình xuất bản - in - phát hành trong giai đoạn hiện nay không còn phù hợp. Thay vào đó, xuất bản được đặt trong chuỗi giá trị nội dung số và gắn liền với nó là câu chuyện chuyển đổi số - "từ khóa" mấu chốt giúp giải mã các bài toán liên quan đến phương pháp quản trị nguồn nhân lực cũng như cách thức tiếp cận với toàn ngành... Chuyển đổi số ở đây không chỉ đơn giản chuyển đổi từ xuất bản truyền thống sang xuất bản điện tử mà với một tầm nhìn rộng và xa hơn.

Điểm đột phá nữa ở đây là quan điểm lấy người đọc làm trung tâm và coi việc phát triển văn hóa đọc là mục tiêu sống còn của ngành xuất bản. Lâu nay chúng ta vẫn nói rất nhiều về văn hóa đọc nhưng lần này, văn hóa đọc không chỉ là giải pháp bên lề mà là giải pháp nền tảng và là đích đến cuối cùng của người làm xuất bản.

Ảnh: NVCC

Nhưng điểm đột phá quan trọng hơn hết trong Chỉ thị 04, theo tôi - chính là đưa ra chính sách đặc thù đột phá giúp thúc đẩy hợp tác công tư với đa dạng mô hình: lãnh đạo công - quản trị tư, đầu tư công - quản lý tư, đầu tư tư - sử dụng công… Đây là bài toán cực kỳ quan trọng để hóa giải cho câu chuyện tại sao nguồn lực của ngành xuất bản hồi giờ gần như "giậm chân tại chỗ". Mô hình tập đoàn xuất bản bấy lâu nay chúng ta xây dựng không thành công là vì bị bó buộc trong cơ chế cũ và cấu trúc cũ. Hợp tác công - tư khi gắn liền các yếu tố mới từ thư viện - giáo dục - công nghệ… sẽ giúp hình thành nên quy trình khép kín giúp tạo ra những phát triển có tính bước ngoặt cho ngành xuất bản.

Với các mô hình mới đa dạng vừa được nhà quản lý "bật đèn xanh" này, các cơ hội mới chắc chắn sẽ được mở ra cho người làm xuất bản. Trong đó, mô hình tập đoàn sẽ được cho là "quả đấm thép" giúp xuất bản Việt tiến gần hơn tới giấc mơ hội nhập quốc tế.

Tinh gọn là tiền đề giúp hình thành các tập đoàn xuất bản

Chỉ thị đặt mục tiêu xây dựng hệ thống xuất bản "tinh gọn, mạnh, hiện đại", thông qua mô hình tập đoàn xuất bản. Vậy trong số 52 nhà xuất bản (NXB) hiện có, trong đó có một số NXB gần như chỉ hoạt động cầm chừng, thậm chí chủ yếu… "bán giấy phép", liệu bài toán tinh gọn - sáp nhập sẽ được giải quyết theo lộ trình nào?

Nói một số NXB "chủ yếu bán giấy phép" thật ra cũng không hẳn đúng, vì trong định nghĩa NXB, mỗi NXB thật ra cũng không nhất thiết phải đảm trách mọi khâu từ A đến Z mà họ hoàn toàn có thể tham gia vào quy trình xuất bản trên sở trường mà họ có thể làm tốt nhất như biên tập, tổ chức bản thảo…

Tinh gọn ở đây cũng không nên hiểu máy móc là cắt giảm hay giải tán bớt NXB mà cần bố trí sao cho mỗi NXB với từng thế mạnh riêng của mình có thể giúp bổ khuyết cho nhau để góp phần hình thành nên diện mạo phong phú, đa năng của một tập đoàn xuất bản. Bản chất của tinh gọn là giúp tiết kiệm nguồn lực, bắt buộc các NXB phải tự chủ cao hơn để nhà nước tập trung đầu tư cho các lĩnh vực mũi nhọn. Tinh gọn là tiền đề quan trọng giúp hình thành các tập đoàn xuất bản.

Tôi cho rằng khi có được một hành lang pháp lý đủ mạnh, đủ để huy động được nhiều nguồn lực xã hội, việc hình thành các tập đoàn xuất bản sẽ không còn xa vời, thậm chí còn rất khả thi. Hiện tại, một số đơn vị xuất bản cho thấy họ hoàn toàn có thể vươn lên hình thành các tập đoàn xuất bản và tiến dần hơn đến giấc mơ hội nhập quốc tế. Dĩ nhiên, ở giai đoạn đầu vẫn cần sự bảo trợ của nhà nước vì chưa thể tính đến lợi nhuận.

Nếu không tạo được những "cú đấm thép" này, không ngoại trừ có ngày (không xa) chúng ta sẽ bị thua ngay trên chính sân nhà, chứ đừng nói là ra tới "biển lớn".

Khi xuất bản được đặt trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, đâu là "nút thắt" lớn nhất hiện nay cần tháo gỡ?

Nói đến xuất bản lúc này là đồng nghĩa nói đến nội dung số, là kết nối liên ngành giữa xuất bản với đa dạng lĩnh vực khác. Vì vậy rất cần một tổng đạo diễn đủ tầm điều hành, ráp nối những mắt xích này. Hội nhập quốc tế không nên nghĩ đơn giản là rào cản dịch thuật mà còn cần những câu chuyện có tính phổ quát để có thể chạm đến thế giới, hay trước hết là hơn 6 triệu kiều bào ở nước ngoài. Với những định nghĩa mới về ngành xuất bản mà Chỉ thị 04 đã chỉ ra, câu chuyện làm sách, sản xuất nội dung số đã không còn thuần túy là câu chuyện của riêng những người làm sách. Khi văn hóa đọc và xã hội học tập được cả nhà nước và xã hội cùng chung tay kiến tạo, thì đó là cơ hội lớn nhất với người làm xuất bản, cũng là mục tiêu cao nhất của ngành.

Xin cảm ơn ông!