Đã đến lúc Mỹ Sơn bước ra khỏi 'vùng lõi' di sản

Chiều 15.9, Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn (xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng) tổ chức tọa đàm "Mỹ Sơn xanh" với chủ đề "Hành trình trải nghiệm di sản và thiên nhiên".

Tọa đàm tập trung trao đổi về hiện trạng tài nguyên rừng, hệ sinh thái và đa dạng sinh học tại Mỹ Sơn; những khó khăn, thách thức trong công tác bảo tồn; chia sẻ kinh nghiệm, đề xuất giải pháp phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên, từng bước xây dựng thương hiệu "Mỹ Sơn xanh".

Từ 'điểm di sản' đến 'không gian di sản'

Phát biểu mở đầu tọa đàm, ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, cho biết khu đền tháp Mỹ Sơn được các vương triều Champa khởi dựng từ thế kỷ 4 và tiếp tục được xây dựng, tu bổ liên tục đến thế kỷ 13.

Với hơn 70 công trình kiến trúc, Mỹ Sơn từng là một trong những trung tâm tôn giáo lớn của vương quốc Champa, nơi thờ phụng thần Shiva theo tín ngưỡng Ấn Độ giáo. Toàn bộ quần thể nằm trong một thung lũng khép kín, được bao bọc bởi núi đồi.

Theo ông Khiết, việc người Chăm xưa lựa chọn thung lũng này để xây dựng thánh địa không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên, mà thể hiện mối liên kết chặt chẽ giữa các công trình kiến trúc và cảnh quan tự nhiên.

ẢNH: C.K

Chiến tranh đã khiến Mỹ Sơn bị tàn phá nặng nề. Từ hơn 70 công trình kiến trúc ban đầu, đến năm 1975, khu di tích chỉ còn 32 công trình, trong đó khoảng 20 công trình còn tương đối nguyên vẹn. Nhiều nhóm tháp gần như đổ nát hoàn toàn.

“Đó là một mất mát lớn, không gì bù đắp được. Nhưng cũng chính từ hiện trạng ấy, trong suốt hơn 20 năm qua, Mỹ Sơn đã trở thành nơi hội tụ nỗ lực bảo tồn của rất nhiều tổ chức, chuyên gia trong nước và quốc tế”, ông Khiết nói.

Theo ông Khiết, những kết quả đạt được cho thấy công tác bảo tồn Mỹ Sơn không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà là một quá trình bền bỉ, có chiều sâu khoa học và nhận được sự đồng hành thực chất của các đối tác quốc tế. Từ chỗ mỗi năm chỉ đón vài trăm lượt khách, đến nay Mỹ Sơn đón hơn 450.000 lượt khách/năm, với tốc độ tăng trưởng bình quân trên 10%/năm trong những năm gần đây.

Lượng khách gia tăng cũng đồng nghĩa với áp lực ngày càng lớn đối với di tích và hệ sinh thái rừng đặc dụng bao quanh khu đền tháp.

“Mỹ Sơn cần làm sao để lượng khách tăng lên không đi kèm với áp lực làm tổn hại di tích và môi trường sinh thái rừng đặc dụng bao quanh - nơi vẫn đang giữ vai trò như một tấm khiên tự nhiên che chở cho khu đền tháp?”, ông Khiết đặt câu hỏi.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Để trả lời câu hỏi lớn này, tọa đàm “Mỹ Sơn xanh - Hành trình trải nghiệm di sản và thiên nhiên” được ban tổ chức kỳ vọng sẽ mở ra những cách tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Trình bày tham luận tại tọa đàm, tiến sĩ Hoàng Văn Long (Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội thành phố Đà Nẵng) cho rằng giá trị của Mỹ Sơn không chỉ nằm ở quần thể đền tháp. Cảnh quan, hệ sinh thái tự nhiên, văn hóa bản địa, cộng đồng dân cư và các giá trị truyền thống xung quanh cũng là những thành tố quan trọng cấu thành giá trị của không gian di sản.

Vì vậy, cách thức tham quan Mỹ Sơn cần được thay đổi theo hướng không chỉ đưa du khách đến xem đền tháp, mà tạo ra những trải nghiệm tương xứng với tiềm năng của cả khu vực. “Chúng ta phải thay đổi tư duy từ tham quan di sản sang trải nghiệm hệ sinh thái di sản”, ông Long đề xuất.

Theo ông Long, Mỹ Sơn không nên được xem như một điểm đến biệt lập, mà cần được mở rộng thành một không gian trải nghiệm, kết nối đền tháp với rừng, suối, thung lũng, nông nghiệp, làng quê và văn hóa cộng đồng.

Trên nền tảng đó, “Mỹ Sơn xanh” có thể phát triển nhiều nhóm sản phẩm như khám phá lịch sử, trải nghiệm rừng, trekking, ngắm chim, du lịch sức khỏe, du lịch cộng đồng, homestay, giao lưu văn hóa, trải nghiệm nông nghiệp, giáo dục, cắm trại và dã ngoại gắn với thiên nhiên.

Phục hồi hệ sinh thái để thiên nhiên tự vận hành

Ở góc độ phát triển du lịch, tiến sĩ Hoàng Văn Long cho rằng nguyên tắc quan trọng là du lịch tạo nguồn lực cho bảo tồn, còn bảo tồn tạo ra giá trị cho du lịch. Trong đó, cộng đồng địa phương phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Người dân có thể tham gia với nhiều vai trò như chủ homestay, cung cấp dịch vụ ẩm thực, hướng dẫn viên, người dẫn các tour trekking, người thực hành văn hóa, cung cấp sản phẩm nông nghiệp, nghệ nhân, vận chuyển hoặc sản xuất các sản phẩm địa phương. Giá trị kinh tế của Mỹ Sơn cần được nhìn nhận thông qua cả một chuỗi giá trị.

“Trong nền kinh tế di sản, cộng đồng không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà phải trở thành chủ thể tạo ra giá trị”, ông Long nói.

Từ khía cạnh bảo tồn thiên nhiên, tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và phát triển (CCD), cho rằng phục hồi sinh thái tại Mỹ Sơn cần hướng tới hình thành một hệ sinh thái có khả năng duy trì các loài bản địa, thúc đẩy tái sinh rừng và khôi phục các tương tác tự nhiên. Quá trình này đồng thời phải bảo đảm yêu cầu bảo vệ hệ thống đền tháp, cảnh quan di sản và sinh kế của cộng đồng liên quan.

Theo ông Hà, mục tiêu không nhất thiết là tái tạo chính xác một trạng thái “nguyên bản” trong quá khứ, bởi điều này khó có đủ bằng chứng cũng như điều kiện để thực hiện. “Mục tiêu thực tế là phục hồi các thuộc tính và chức năng của hệ sinh thái phù hợp với điều kiện của địa điểm”, ông Hà nói.

Một khu rừng có giá trị đa dạng sinh học và chức năng sinh thái tốt sẽ tạo ra nơi kiếm ăn, trú ẩn và sinh sản cho động vật hoang dã; đồng thời góp phần duy trì đất và nguồn nước, hỗ trợ quá trình thụ phấn, phát tán hạt và tái sinh của các loài thực vật. Đây cũng là nền tảng để hệ sinh thái từng bước tự vận hành, giảm sự phụ thuộc lâu dài vào sự can thiệp của con người.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Đối với Mỹ Sơn, ông Hà cho rằng quá trình phục hồi cần bắt đầu từ việc giảm các tác động trực tiếp, sau đó hỗ trợ phục hồi sinh cảnh.

“Cần nhìn nhận tái hoang dã tại Mỹ Sơn không đơn thuần là đưa động vật trở lại một khu rừng. Đây phải là một quá trình phục hồi đồng thời các quần thể động vật và những hệ sinh thái tự nhiên liên quan đến chúng”, ông Hà nhấn mạnh.