Văn khắc Mỹ Sơn hướng đến Di sản tư liệu thế giới

KHO SỬ LIỆU TRÊN ĐÁ

Bên cạnh giá trị kiến trúc đã được UNESCO ghi nhận, thánh địa Mỹ Sơn (xã Thu Bồn, TP.Đà Nẵng) còn lưu giữ kho sử liệu đặc biệt được khắc trên đá. Chính những văn bia, văn khắc này giúp hậu thế giải mã lịch sử hình thành khu đền tháp cũng như nhiều giai đoạn phát triển của vương quốc Champa.

ẢNH: C.K

Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn (gọi tắt BQL) vừa hoàn thành bước đầu việc thống kê, khảo tả và xây dựng cơ sở dữ liệu hệ thống văn khắc tại khu di sản. Kết quả ban đầu xác định hiện còn khoảng 50 văn khắc, gồm các bia ký nguyên vẹn và nhiều mảnh bia có khắc chữ. Trước đó, vào trung tuần tháng 5, Phòng Bảo tồn - bảo tàng (thuộc BQL) đã triển khai đợt khảo sát thực địa nhằm từng bước xây dựng cơ sở khoa học cho hồ sơ đề nghị công nhận di sản tư liệu đối với hệ thống văn khắc, văn bia Mỹ Sơn.

Ông Nguyễn Văn Thọ, Trưởng phòng Bảo tồn - bảo tàng, cho biết đây là bước khởi đầu quan trọng trong quá trình xây dựng hồ sơ khoa học đối với hệ thống văn khắc Mỹ Sơn. Sau giai đoạn khảo sát, đơn vị sẽ tiếp tục nghiên cứu, kiểm kê, số hóa, thống kê và hoàn thiện cơ sở dữ liệu một cách hệ thống, làm căn cứ đề xuất các cấp có thẩm quyền xem xét công nhận giá trị di sản tư liệu. "Các văn khắc không chỉ là hiện vật gốc mang giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt mà còn là nguồn sử liệu trực tiếp góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành, quá trình phát triển của khu đền tháp Mỹ Sơn cũng như đời sống chính trị, tôn giáo và văn hóa của vương quốc Champa qua nhiều giai đoạn. Mục tiêu hướng tới Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương rất khả thi bởi bản thân hệ thống văn khắc, văn bia Mỹ Sơn có nhiều giá trị nổi bật", ông Thọ nói.

Tuy nhiên, theo ông Thọ, khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc kiểm kê hiện vật mà là đọc và phiên dịch nội dung văn bia để xác định bối cảnh ra đời, giá trị lịch sử cũng như những thông tin liên quan đến các triều đại Champa. Đây là công việc đòi hỏi nhiều thời gian, sự phối hợp liên ngành và đặc biệt cần sự hỗ trợ của các chuyên gia quốc tế.

KẾT NỐI NGUỒN LỰC GIẢI MÃ VĂN BIA

Để biến những dòng chữ cổ thành di sản tư liệu, thánh địa Mỹ Sơn đang đồng thời kết nối các nhà khoa học trong và ngoài nước nhằm nghiên cứu, dịch thuật, số hóa và từng bước hoàn thiện hồ sơ hệ thống văn khắc. Từ năm 2018, BQL phối hợp các nhà khoa học Ấn Độ và Đại sứ quán Ấn Độ tại VN triển khai dự án văn bia Mỹ Sơn, tập trung nghiên cứu, dịch thuật khoảng 30 văn bia bằng tiếng Phạn (Sanskrit) còn lưu giữ tại khu đền tháp sang tiếng Việt và tiếng Anh. Đây là khối tư liệu đặc biệt quan trọng bởi phần lớn văn bia được khắc trực tiếp trên đá của các công trình kiến trúc, chứa đựng nhiều thông tin về lịch sử, tôn giáo và xã hội Champa.

ẢNH: C.K

Tuy nhiên, công việc giải mã không hề đơn giản. Nhiều văn bia đã bị bom đạn chiến tranh làm sứt vỡ, thất lạc mảnh hoặc bị phong hóa khiến chữ khắc mờ nhạt. Không ít hiện vật đã được đưa về lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và một số nơi khác từ đầu thế kỷ 20, khiến việc đối chiếu, hệ thống hóa càng trở nên phức tạp. Trong bối cảnh đó, tháng 5 vừa qua, các chuyên gia Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tiếp tục cam kết hỗ trợ dịch thuật hệ thống văn bia chữ Chăm, chia sẻ tư liệu về quá trình người Pháp nghiên cứu, khảo cổ và trùng tu Mỹ Sơn, đồng thời phối hợp xây dựng hồ sơ đề cử Di sản tư liệu thế giới.

Nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương, nguyên giám tuyển Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, cho biết trong khuôn khổ hợp tác với EFEO, từ năm 2010 các nhà nghiên cứu đã phát hiện thêm khoảng 140 bia ký Champa và dịch sang tiếng Anh, tiếng Pháp. Hiện EFEO cũng sở hữu công nghệ photogrammetry cho phép số hóa bia ký với độ chính xác rất cao, ghi lại đầy đủ từng vết nứt, sứt mẻ và dấu vết phong hóa trên bề mặt hiện vật. Phần mềm xử lý dữ liệu có thể hỗ trợ ghép nối các mảnh bia trong môi trường số để phục dựng và đọc lại nội dung văn khắc. "Chúng tôi cũng đã hoàn thành chuyên khảo về hệ thống bia ký Mỹ Sơn và sẽ sớm xuất bản. Cùng với các nghiên cứu về Champa được công bố trên các tạp chí của EFEO, đây sẽ là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn di sản", ông Phương cho biết.

TIỀM NĂNG DI SẢN TƯ LIỆU THẾ GIỚI

KTS Lê Trí Công, nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, đánh giá nếu kiến trúc và điêu khắc phản ánh diện mạo vật chất của một nền văn minh thì văn bia chính là "tiếng nói" mà người Champa để lại. Những dòng văn khắc ghi chép tên vua, thần hiệu, nghi lễ, việc dựng đền, hiến cúng đất đai cùng nhiều biến động lịch sử kéo dài từ khoảng thế kỷ 4 - 13. Theo ông Công, những công trình nghiên cứu của Louis Finot, EFEO và các học giả đương đại như Arlo Griffiths cho thấy hệ thống văn bia Mỹ Sơn là chìa khóa để giải mã lịch sử, tổ chức tôn giáo cũng như mối quan hệ giữa vương quyền và thần quyền của vương quốc Champa. Vì vậy, việc kiểm kê, số hóa và phiên dịch toàn bộ hệ thống văn bia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn.

KTS Lê Trí Công cho rằng hệ thống văn bia Mỹ Sơn hoàn toàn có tiềm năng được UNESCO xem xét ghi danh là Di sản tư liệu thế giới. Bởi hiếm có nơi nào ở Đông Nam Á còn bảo tồn được hệ thống văn khắc gắn với cùng một không gian thiêng, phản ánh liên tục lịch sử của một vương quốc trong gần 900 năm. "Các văn bia còn ghi lại quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á thông qua sự chuyển dịch từ chữ Phạn sang chữ Chăm cổ. Chính sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, ngôn ngữ, tôn giáo và bản sắc khu vực đã tạo nên tầm vóc quốc tế của hệ thống văn bia Mỹ Sơn", ông Công nhận định.