Đánh thức ký ức những 'tọa độ lửa' Quảng Trị

"16 BÔNG LÚA" BẤT TỬ Ở BẾN PHÀ LONG ĐẠI

Bến phà Long Đại nằm trên tuyến đường Trường Sơn (nay thuộc xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị) từng là điểm vượt sông ác liệt bậc nhất trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đây là mắt xích giao thông đặc biệt quan trọng nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam và nước bạn Lào. Hằng đêm, từng đoàn xe vận tải chở lương thực, vũ khí vượt sông Long Đại để tiếp tế cho chiến trường.

ẢNH: THANH LỘC

Trong ký ức chiến tranh, sự hy sinh của 16 thanh niên xung phong (TNXP), gồm 7 nữ và 9 nam (quê Kiến Xương, Thái Bình cũ, nay là tỉnh Hưng Yên) Đại đội 130 tỉnh Thái Bình vào tháng 9.1972 là dấu son bi tráng nhất của Bến phà Long Đại. Họ đã hy sinh ở tuổi đời rất trẻ, mang theo khát vọng hòa bình và ngày trở về còn dang dở, sau khi bị máy bay đối phương liên tục oanh tạc khu vực bến phà.

Nhiều năm qua, tỉnh Quảng Trị luôn trăn trở về việc xây dựng một công trình xứng đáng để tưởng niệm những người đã ngã xuống tại Long Đại. Năm 2012, công trình nhà bia tưởng niệm được xây dựng từ nguồn kinh phí xã hội hóa. Tuy nhiên, trải qua thời gian dài, một số hạng mục đã xuống cấp.

Năm 2025, với sự đồng hành của Tập đoàn T&T cùng nhiều đơn vị xã hội hóa, dự án nâng cấp và tôn tạo khu di tích được triển khai với tổng kinh phí gần 20 tỉ đồng. Công trình gồm đài tưởng niệm mới, nhà trưng bày hiện vật, khu hành lễ, bến thuyền, không gian hoa đăng và nhiều hạng mục phục vụ du khách. Điểm nhấn đặc biệt là tượng đài 16 bông lúa cao 16 m, tượng trưng cho 16 TNXP từ quê lúa Thái Bình. Những bông lúa kết thành bó lớn gợi hình ảnh đoàn kết, gắn bó và ý chí kiên cường của những người trẻ đã cùng chiến đấu, cùng hy sinh.

ẢNH: NGUYỄN PHÚC

Tại lễ khánh thành diễn ra ngày 19.9.2025, ông Hoàng Nam, Phó chủ tịch thường trực UBND tỉnh Quảng Trị, nhấn mạnh không gian mới của Bến phà Long Đại không chỉ là nơi tri ân quá khứ mà còn trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Công trình mới được dựng lên không làm phai nhạt ký ức chiến tranh, mà ngược lại càng khiến sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ trở nên gần gũi, lay động và sống mãi trong lòng người hôm nay.

NẤM MỘ CHUNG Ở HANG TÁM CÔ

Giữa núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, hang Tám Cô (nay thuộc xã Thượng Trạch, Quảng Trị) là một trong những địa danh khiến nhiều người nghẹn lòng. Hang đá nhỏ trên Đường 20 Quyết Thắng là nơi 8 TNXP và 5 chiến sĩ pháo binh hy sinh vào ngày 14.11.1972. Trong nhiều ngày họ bị bom vùi lấp, đồng đội bên ngoài chỉ có thể nghe tiếng gọi vọng ra từ lòng núi trước khi tất cả chìm vào im lặng. Câu chuyện ấy đã trở thành biểu tượng cho sự hy sinh thầm lặng nhưng vô cùng lớn lao của lực lượng TNXP trên tuyến vận tải Trường Sơn huyền thoại.

ẢNH: THANH LỘC

Năm 2005, đền tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Đường 20 Quyết Thắng được xây dựng tại khu vực hang Tám Cô. Theo thời gian, quy mô công trình dần trở nên khiêm tốn so với giá trị lịch sử đặc biệt của di tích. Tháng 9.2025, tỉnh Quảng Trị phối hợp Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng triển khai dự án tôn tạo toàn diện khu di tích. Chỉ sau 47 ngày thi công giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt của miền núi Trường Sơn, công trình hoàn thành đúng dịp kỷ niệm 53 năm ngày hy sinh của các liệt sĩ. Toàn bộ không gian được chỉnh trang theo kiến trúc sinh thái xanh, kết hợp hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và yếu tố tâm linh.

ẢNH: NGUYỄN PHÚC

Điều đặc biệt nhất trong quá trình tôn tạo là việc phát hiện hài cốt cùng nhiều di vật của các liệt sĩ ngay tại vị trí cửa hang từng bị bom đánh sập. Sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng đất đá, nhiều liệt sĩ đã được xác định danh tính nhờ giám định ADN do tỉnh Quảng Trị phối hợp cơ quan hữu quan thực hiện bằng nguồn xã hội hóa. Ngày 8.11.2025, lễ truy điệu và an táng các liệt sĩ được tổ chức trang trọng ngay tại nơi các anh chị hy sinh, yên vị trong nấm mộ chung, đáp lại mong mỏi suốt nhiều năm của thân nhân và đồng đội.

Dự lễ khánh thành công trình có phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Ngô Phương Ly cùng nhiều lãnh đạo T.Ư và địa phương. Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị khi đó là ông Trần Phong (nay là Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa - PV) cho biết chính tình cảm đặc biệt của phu nhân Ngô Phương Ly dành cho các liệt sĩ đã góp phần thúc đẩy việc tài trợ toàn bộ kinh phí xây dựng công trình.

ẢNH: NGUYỄN PHÚC

CÔNG VIÊN KÝ ỨC BÊN DÒNG LINH GIANG

Bến phà Gianh bên dòng Linh Giang (nay thuộc P.Bắc Gianh, Quảng Trị) cũng từng giữ vị trí chiến lược đặc biệt trong kháng chiến. Đây là nơi kết nối tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam, đồng thời là điểm xuất phát của những chuyến tàu không số trên đường Hồ Chí Minh trên biển. Trong trận đánh ngày 5.8.1964, quân và dân nơi đây đã chiến đấu kiên cường để bảo vệ tuyến vận tải chiến lược, tạo nên chiến thắng đi vào lịch sử dân tộc.

Sau nhiều năm hòa bình, khu vực bến phà Gianh vẫn là vùng đất thấp trũng và hoang hóa. Năm 2026, tỉnh Quảng Trị triển khai dự án tôn tạo toàn diện Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Chỉ sau hơn 60 ngày thi công, nơi từng in dấu bom đạn đã trở thành công viên tưởng niệm rộng gần 2,8 ha với đền thờ, nhà trưng bày, cầu bán nguyệt, bến phà phục dựng và không gian cảnh quan xanh.

Điểm nhấn nổi bật là mô hình thuyền gỗ 2 đáy được phục dựng theo tỷ lệ 1:1, tái hiện chiếc tàu đầu tiên mở đường cho tuyến vận tải Hồ Chí Minh trên biển. Những hiện vật như mảnh bom, bi đông, vỏ đạn hay dụng cụ sinh hoạt được trưng bày sống động, giúp người xem hình dung rõ hơn về những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Ông Trần Đình Sơn, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh P.Bắc Gianh, khi chứng kiến di tích được tôn tạo khang trang đã không nén được xúc động.

Ngày 29.4 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đến dâng hương tại khu di tích nhân chuyến thăm, làm việc ở Quảng Trị dịp kỷ niệm 51 năm đất nước thống nhất. Tại đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã ghi những lời tri ân sâu sắc vào sổ vàng lưu niệm: "Sông Gianh - Bến phà sông Gianh lịch sử, miền đất anh hùng gắn liền với lịch sử anh hùng của đất nước… Nhân dịp kỷ niệm 51 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, chúng tôi được trở về với sông Gianh lịch sử, được tri ân những đóng góp của những người anh hùng và nhân dân vùng đất lửa. Những đóng góp, hy sinh của những thế hệ đi trước để đất nước có hòa bình, thống nhất, độc lập, nhân dân được ấm no, hạnh phúc, đất nước tiếp tục được triển. Đời đời ghi nhớ công ơn của các anh, các chị".