Đầu năm xuất hành sao cho may mắn?

Xuất hành đầu năm giúp con người chậm lại, tự nhắc mình sống tích cực...

Thưa ông, trong quan niệm văn hóa truyền thống của người Việt, "xuất hành đầu năm" mang ý nghĩa tinh thần như thế nào? Và vì sao nghi thức này vẫn được duy trì đến nay dù đời sống đã hiện đại hơn rất nhiều?

Tết cổ truyền người Việt là tết mở đầu cho năm mới, là tết lớn nhất trong năm, thấy được chiều sâu tâm hồn của nếp nghĩ, nếp sống truyền thống. Đây là lúc mở đầu cho vòng quay mới của vũ trụ, sau bốn mùa chu chuyển. Với ý nghĩa quan trọng đó, người xưa có nhiều phong tục mang tính khởi đầu cho một năm mới thuận lợi, may mắn như: xuất hành, khai bút, lì xì, xông đất…

Theo đó, xuất hành đầu năm là một nghi thức mang ý nghĩa tinh thần rất sâu sắc. Xuất hành là bước đi khởi đầu đầu tiên trong năm, nên rất quan trọng đối với người xưa, thậm chí xuất hành phải xem ngày đoán giờ, hướng đi. Bởi lẽ, đó không chỉ là việc bước ra khỏi nhà sau thời khắc giao thừa, mà là hành động mở đầu cho một chu trình sống mới, nơi con người gửi gắm ước vọng về sự hanh thông, bình an và thuận hòa trong suốt năm. Người xưa quan niệm "đầu xuôi thì đuôi lọt", nên khoảnh khắc khởi hành đầu năm được xem như cách định hướng tinh thần và tâm thế cho cả chặng đường phía trước.

Quan niệm này vẫn được duy trì đến ngày nay, dù đời sống đã hiện đại hơn, bởi nó đáp ứng một nhu cầu rất căn bản của con người đó là cần một điểm tựa tinh thần khi bắt đầu khởi sự một điều mới. Trong nhịp sống nhiều biến động, xuất hành đầu năm giúp con người chậm lại, tự nhắc mình sống tích cực, có niềm tin và ý thức hơn với những lựa chọn của bản thân. Chính chiều sâu văn hóa biểu tượng và giá trị tinh thần ấy đã khiến phong tục này vẫn tiếp tục hiện diện như một phần của văn hóa Tết Việt.

ẢNH: THANH NAM

Nhiều người trẻ hiện nay băn khoăn không biết nên xuất hành theo giờ, theo hướng hay chỉ cần giữ tâm thế thoải mái là đủ. Dưới góc nhìn văn hóa học, đâu là yếu tố cốt lõi quyết định sự may mắn của một chuyến xuất hành đầu năm?

Dưới góc nhìn văn hóa học, yếu tố cốt lõi quyết định sự may mắn của một chuyến xuất hành đầu năm không nằm ở giờ hay hướng, mà nằm ở tâm thế của con người. Các quy ước như giờ tốt, hướng đẹp vốn là sản phẩm của tư duy biểu tượng trong xã hội truyền thống, giúp con người cảm thấy an tâm và hài hòa với trật tự vũ trụ. Điều đó, có giá trị văn hóa tinh thần, nhưng không nên được hiểu như những yếu tố mang tính quyết định tuyệt đối.

Thiết nghĩ, điều quan trọng nhất của xuất hành đầu năm là sự khởi đầu có ý thức: khởi đầu trong tinh thần tích cực, thiện lành và chủ động. Khi con người bước ra khỏi nhà với lòng nhẹ nhõm, niềm tin vào điều tốt đẹp và ý niệm hướng thiện trong hành động, thì bản thân chuyến đi ấy đã mang ý nghĩa "may mắn". Nói cách khác, xuất hành trước hết là để "chỉnh tâm", còn sự hanh thông của cả năm phụ thuộc vào cách ta sống, cách ta hành xử và nỗ lực bền bỉ sau đó, chứ không chỉ ở một thời khắc hay một phương hướng đầu năm.

Bên cạnh xuất hành, các phong tục như lì xì, khai bút đầu năm cũng được xem là cách "mở vía" cho một năm mới. Theo ông, điểm chung về mặt văn hóa của những nghi thức này là gì?

Tết là đổi mới, nên trong những ngày này xưa thường chọn giờ, chọn ngày để tạo một động tác, một hành động biểu tượng, mở đầu cho mọi việc của năm mới thăng tiến, khá giả, tốt đẹp hơn năm cũ, bằng hành vi riêng lẻ, hoặc bằng nghi thức tập thể, để từng người, từng ngành, từng nghề, từng giới.. cùng mở đầu hành động chung sao cho chu đáo và đồng bộ. Từ đó, có nhiều phong tục như: xuất hành, lì xì, khai bút, khai ấn, khai nghiệp, khai xuân...

Đặc điểm chung, những phong tục đầu năm này đều ở ý niệm "khai mở", mở đầu cho một chu trình sống mới cả về tinh thần lẫn hành động. Mỗi nghi thức tuy khác nhau về hình thức, nhưng đều hướng đến việc tạo ra một dấu mốc khởi đầu mang ý nghĩa tốt lành, giúp con người bước vào năm mới với niềm tin và sự kỳ vọng tích cực.

Có thể xem xuất hành là mở đường đi, lì xì là mở lời chúc và trao sinh khí, còn khai bút là mở con chữ, mở tri thức và ước vọng học hành, sự nghiệp. Ở chiều sâu hơn, các nghi thức này phản ánh triết lý sống của người Việt, con người không khởi đầu một cách ngẫu nhiên, mà luôn mong muốn sự khởi đầu ấy gắn với đạo lý, giao tiếp cộng đồng và những giá trị tốt đẹp. Vì vậy, "mở vía" không phải là cầu may theo nghĩa mê tín, mà là cách con người tự tạo cho mình một trạng thái tinh thần tích cực, có định hướng và có trách nhiệm với năm mới đang bắt đầu.

ẢNH: THANH NAM

Nuôi dưỡng tâm thế tích cực và hướng thiện

Với những người không có điều kiện về quê, phải đi làm sớm hoặc sống xa gia đình trong dịp tết, việc giữ gìn các phong tục như xuất hành, khai bút nên được hiểu và thực hành thế nào cho phù hợp?

Trong trường hợp này, xuất hành đầu năm có thể rất giản dị, một chuyến đi ngắn, một buổi dạo bộ đầu năm với tâm thế bình an, hay đơn giản là khởi đầu ngày làm việc mới bằng suy nghĩ tích cực và thiện lành.

Tương tự, khai bút đầu năm không nhất thiết phải là những dòng chữ cầu kỳ, mà có thể là vài dòng ghi chép, một mục tiêu nhỏ cho năm mới, hay một lời nhắc nhở bản thân sống tử tế và có trách nhiệm hơn. Bên cạnh đó, có thể tham gia những hoạt động tết với nhiều hình thức mới ở đô thị, khá phong phú, với những nội dung tiến bộ văn minh, như: tết sẻ chia, tết xanh, tết sạch, tết tử tế, đường sách ngày tết..., các cuộc thi trưng bày mâm ngũ quả, gói bánh tét, viết thư pháp...

Tuy những hoạt động mới này với tên gọi mang tính hiện đại, nhưng vẫn mang được giá trị cốt lõi, nhân bản, tương thân tương ái, giữ gìn môi trường sinh thái của truyền thống dân tộc.

Ông có lời khuyên nào dành cho người trẻ hôm nay để vừa trân trọng các giá trị văn hóa truyền thống ngày tết, vừa không để mình rơi vào tâm lý mê tín hay lệ thuộc quá nhiều vào "may rủi" đầu năm?

Người trẻ hoàn toàn có thể trân trọng tết bằng những việc rất giản dị, đó là giữ sự sum họp khi có thể, trao nhau lời chúc chân thành, dành thời gian nhìn lại bản thân và định hướng cho năm mới. Khi hiểu rằng xuất hành, lì xì hay khai bút trước hết là cách nuôi dưỡng tâm thế tích cực và hướng thiện, ta sẽ không còn bị ám ảnh bởi việc "đúng – sai giờ", "hên – xui đầu năm".

Nói cách khác, may mắn không nằm sẵn trong nghi thức, mà được tạo ra từ thái độ sống, sự nỗ lực và những lựa chọn có trách nhiệm suốt cả năm. Do đó, may mắn chính là một loại năng lực, mà người trẻ cần trau dồi, học tập và sống đẹp. Khi người trẻ giữ được sự cân bằng giữa tôn trọng truyền thống và tư duy hiện đại, tết sẽ trở thành nguồn năng lượng tinh thần lành mạnh, chứ không phải gánh nặng tâm lý hay niềm tin mê tín.