Điện mặt trời gắn pin lưu trữ có hiệu quả?

Theo văn bản trên, EVN cho rằng việc lắp đặt hệ thống lưu trữ sẽ làm tăng tổng mức đầu tư dự án, kéo theo khung giá điện cao hơn so với các nhà máy điện mặt trời (ĐMT) thông thường. Điều này đồng nghĩa bên mua điện sẽ phải trả chi phí cao hơn với các dự án có kết hợp lưu trữ. Tuy nhiên, hiệu quả đầu tư cũng như hiệu quả của hệ thống lưu trữ với vận hành hệ thống điện hiện "chưa rõ ràng".

Vì vậy, EVN kiến nghị Bộ Công thương làm rõ quyền và trách nhiệm điều khiển, mục tiêu lắp đặt, cơ chế huy động và trách nhiệm của chủ đầu tư trong việc bảo đảm khả dụng của hệ thống pin lưu trữ.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Giá ĐMT có pin lưu trữ cao hơn từ 11 - 14%

Theo tính toán, khung giá ĐMT mặt đất có pin lưu trữ khoảng 1.104-1.550 đồng/kWh, tùy khu vực và phương án xác định suất đầu tư hệ thống lưu trữ. Với ĐMT nổi có BESS, mức giá dao động từ 1.299-1.823 đồng/kWh. Để xây dựng khung giá, EVN giả định hệ thống lưu trữ có công suất bằng 10% công suất nhà máy ĐMT. Suất đầu tư BESS được tham khảo từ các dự án đấu thầu của một số công ty điện lực trong nước, thị trường Trung Quốc và mức trung bình toàn cầu. Đồng thời, tập đoàn đề nghị cơ quan quản lý đánh giá nhu cầu thực tế của hệ thống điện trước khi cho phép phát triển các dự án ĐMT hoặc điện gió kết hợp lưu trữ. Việc này nhằm tránh tình trạng đầu tư dư thừa như đã xảy ra tại một số nước trong khu vực. Dù vậy, một số thông số đầu vào phục vụ tính toán hiện chỉ mang tính tham khảo.

Qua đó, EVN đề nghị Bộ Công thương lấy thêm ý kiến từ các đơn vị tư vấn và tổ chức quốc tế độc lập trước khi phê duyệt khung giá chính thức.

Ảnh: Hoàng Nguyên

Năm 2025, Bộ Công thương đã đưa ra khung giá phát điện đối với loại hình nhà máy ĐMT kèm hệ thống pin tích trữ song song với nhà máy không kèm pin tích trữ. Cụ thể, mức giá tối đa (chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng) của khung giá phát điện loại hình nhà máy ĐMT không có hệ thống pin tích trữ đối với ĐMT mặt đất tại khu vực miền Bắc có giá 1.382,7 đồng/kWh; đối với dự án BESS là 1.571,98 đồng/kWh. Tại miền Trung, giá tối đa với nhà máy không có hệ thống pin tích trữ là 1.107,1 đồng/kWh trong khi dự án BESS là 1.257,05 đồng/kWh. Tại miền Nam, nhà máy không có pin tích trữ được áp dụng giá 1.012 đồng/kWh; dự án BESS là 1.149,86 đồng/kWh.

Tương tự, mức giá tối đa với ĐMT nổi có hệ thống pin tích trữ tại 3 miền Bắc - Trung - Nam lần lượt 1.876,57 đồng/kWh, 1.487,18 đồng/kWh và 1.367,13 đồng/kWh. Như vậy, các dự án BESS được hưởng mức giá cao hơn khoảng 140 - 190 đồng/kWh so với dự án không có lưu trữ, tương đương tăng 11 - 14%.

Nhu cầu ĐMT tăng cao

TS Nguyễn Duy Khiêm, giảng viên Trường ĐH Quy Nhơn (Gia Lai), là người "thực chiến" tham gia tư vấn lắp đặt các hệ thống ĐMT ở địa phương, cho biết hiện nay, nhu cầu lắp đặt ĐMT mái nhà của người dân tăng khoảng 20 - 30% so với trước. Đặc biệt là đối với các hộ kinh doanh dịch vụ và sản xuất, do cách tính giá giờ cao điểm có thay đổi. Một số đối tác là khách hàng của ông là các cơ sở dịch vụ như quán cà phê, quán ăn, nhà hàng, khách sạn… đang sử dụng điện và trả giá theo 3 khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm. Họ muốn đầu tư mở rộng hệ thống các tấm pin ĐMT để tăng công suất, bên cạnh đó là đầu tư thêm hệ thống pin lưu trữ để không phụ thuộc vào lưới điện. Nhu cầu càng cao hơn khi chi phí đầu tư hiện khá thấp chỉ khoảng 3 năm là thu hồi vốn so với trước tới 5 năm.

Ảnh: Gia Hân

Chuyên gia năng lượng Nguyễn Huy Hoạch cũng khẳng định, công suất ĐMT dự kiến tiếp tục tăng mạnh so với hiện nay. Bên cạnh đó, cơ chế khuyến khích ĐMT cũng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy sự phát triển của nguồn điện phân tán trên phạm vi rộng. Đáng chú ý, khi tỷ trọng ĐMT tăng cao, hệ thống điện không chỉ cần thêm nguồn phát, mà còn cần thêm khả năng điều tiết và cân bằng công suất giữa các thời điểm trong ngày. Vào buổi trưa, ĐMT có thể phát ở mức rất cao nhưng cuối buổi chiều và đầu giờ tối - thời điểm phụ tải tăng mạnh - sản lượng ĐMT giảm mạnh và không còn huy động được khi không còn ánh mặt trời.

Trong bối cảnh đó, giá trị lớn nhất của BESS nằm ở khả năng dịch chuyển điện năng từ thời điểm dư thừa sang thời điểm thiếu hụt, giảm giá thành cung cấp điện của hệ thống theo thời điểm. Đây là giá trị mà các mô hình tài chính dự án khó phản ánh, nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với vận hành hệ thống điện.

Cùng với nhu cầu thực tiễn, về mặt chủ trương, Chính phủ cũng luôn khuyến khích người dân sử dụng tiết kiệm điện, phát triển ĐMT. Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30.3.2026 yêu cầu đẩy mạnh phát triển ĐMT mái nhà tự sản, tự tiêu, ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hộ gia đình; khuyến khích lắp đặt BESS nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ. Phấn đấu hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng ĐMT mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất lắp đặt ĐMT mái nhà trong kế hoạch phát triển, giai đoạn 2026 - 2030 của các tỉnh/thành phố...

Còn theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, phấn đấu đến năm 2030 thì tổng công suất các nguồn ĐMT dự kiến tăng thêm 4.100 MW; định hướng đến năm 2050, tổng công suất 168.594 - 189.294 MW, sản xuất 252,1 - 291,5 tỉ kWh. Ưu tiên, khuyến khích phát triển điện gió, ĐMT tự sản tự tiêu (trong đó có ĐMT mái nhà của người dân và mái công trình xây dựng, ĐMT tại các cơ sở sản xuất kinh doanh, tiêu thụ tại chỗ, không đấu nối hoặc không bán điện vào lưới điện quốc gia). Định hướng phát triển ĐMT phải kết hợp với pin lưu trữ khi giá thành phù hợp...

Chính sách biến động, doanh nghiệp không kịp trở tay

Đặt trong bối cảnh trên, nhiều chuyên gia bày tỏ bất ngờ trước kiến nghị của EVN.

TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), phân tích: Kiến nghị của EVN phản ánh một góc nhìn về khung giá phát điện từ mua điện đầu vào. Khi giá mua cao thì ảnh hưởng đến giá bán đầu ra và lợi nhuận của chính EVN. Đối với các dự án quy mô trang trại, hệ thống pin lưu trữ là rất phức tạp và đắt đỏ và mọi thứ đều tính vào giá thành, ảnh hưởng trực tiếp đến giá bán điện cho người tiêu dùng. Nên quy định bắt buộc các dự án này phải có hệ thống lưu trữ sẽ phát sinh thêm một khoản chi phí đầu tư rất lớn. Chính vì vậy, nó có phát huy hiệu quả không hay hiệu quả tới đâu thì cần phải nghiên cứu, tính toán lại để tối nhất ưu về mặt nguyên tắc là điều cần thiết.

"Thế nhưng, việc lắp đặt hệ thống pin lưu trữ trước đây là phương án bắt buộc với các dự án này và năm 2025 đã ban hành khung giá phát điện với các dự án có pin lưu trữ. Với kiến nghị của EVN, nếu chính sách giá có biến động thì sẽ ảnh hưởng rất nhiều đối với các dự án này và xa hơn là mục tiêu đẩy mạnh phát triển các dự án năng lượng tái tạo của VN trong thời gian tới. Chính vì vậy, đây là điều cần được nghiên cứu, đánh giá đầy đủ hơn", ông Lâm đề xuất.

TS Nguyễn Duy Khiêm cũng thừa nhận điều rất rõ ràng bất cứ dự án lớn nhỏ nào khi trang bị thêm hệ thống lưu trữ sẽ làm đội giá thành. Nhưng trước đây, các dự án ĐMT (solar farm) muốn nối lưới cũng bắt buộc phải đầu tư BESS với lý do an toàn nguồn cung và ổn định lưới. Giả thuyết nếu kiến nghị của EVN được chấp thuận và không có chính sách giá khác biệt cho các dự án điện có BESS thì những đơn vị đã đầu tư sẽ bị thiệt hại lớn. Phần thiệt hại cho khoản đầu tư này sẽ được giải quyết thế nào? Sự biến động mạnh về chính sách giá như vậy ai sẽ chịu trách nhiệm? Và xa hơn nó sẽ ảnh hưởng đến chiến lược phát triển năng lượng tái tạo của VN khi không có một chính sách đủ ổn định để nhà đầu tư yên tâm.

"Trước đây chúng ta thiếu thực tiễn nên học hỏi kinh nghiệm từ các nước về áp dụng, vì thế làm đến đâu sửa đến đó. Nay thực tiễn ở VN đủ nhiều và quy mô đủ lớn rồi nên việc đánh giá lại toàn bộ một cách khoa học và bài bản cũng là điều rất tốt, để từ đó có chính sách tối ưu nhất cho ngành năng lượng một cách bền vững hơn", TS Duy Khiêm khuyến nghị.

Từ góc nhìn đó, ông Khiêm cho rằng vấn đề lớn nhất của ngành điện và năng lượng tái tạo hiện nay là cơ chế và cách tính giá chưa khoa học để khuyến khích người dân tham gia phát triển ĐMT. Bằng chứng thực tế là cơ chế giá giờ cao điểm vừa điều chỉnh từ đầu tháng 6 này với biểu giá 3 bước (cao điểm, thấp điểm và bình thường) và cách tính mới giờ cao điểm áp dụng từ 17 giờ 30 - 22 giờ 30. Hiện nay, một số hộ gia đình và nhất là các hộ kinh doanh đang đầu tư điện mái nhà kèm hệ thống BESS. Vào ban ngày điện mái nhà của họ sản xuất bao nhiêu họ chuyển hết vào pin để lưu trữ. Đến lúc tính giá theo giờ cao điểm họ xả ra để sử dụng. Điều này là hoàn toàn tự sản tự tiêu và không có đóng góp gì vào lưới để tăng cung như mục tiêu đang khuyến khích.

"Chính sách phát triển năng lượng tái tạo cũng cần rà soát, nghiên cứu lại một cách khoa học, bền vững cũng như đủ hấp dẫn để thúc đẩy các bên liên quan cùng tham gia", TS Nguyễn Duy Khiêm chia sẻ thêm.