Diện kiến những ngôi đình cổ của đồng bằng Bắc bộ như Tây Đằng, Chu Quyến (Chàng), đình So, Tường Phiêu, Thụy Phiêu hay Hương Canh… sẽ hiểu rằng người Việt xưa không chỉ dựng nên một công trình kiến trúc. Họ dựng nên ký ức cộng đồng. Những cây cột lim, những mái đao cong, những đầu dư chạm rồng vẫn lặng lẽ ở đó, như để ghi dấu ký ức ngôi làng qua thế hệ.
Cổng đình So, một nét đẹp kiến trúc của đình làng Bắc bộ
Ảnh: Phong An
Mỗi ngôi đình có thần tích riêng. Đình So gắn với Đức Thánh Tam Lang, Tường Phiêu tôn thờ Tản Viên Sơn Thánh, Hương Canh thờ những vị tiền hiền có công lập làng, Chu Quyến thờ thánh Nhã Nam… Nhìn vào thần phả, với các vị nhân thần, sẽ nhận ra thành hoàng làng là: người mở đất, người trị thủy, người đánh giặc, người dạy dân cày cấy, lập ấp. Thần linh trong đình vì thế không tách rời cuộc sống mà là ký ức được thiêng hóa của cộng đồng. Mỗi mùa lễ hội, khi tiếng trống đình vang lên, người dân không chỉ làm lễ tế thành hoàng mà còn kể lại câu chuyện về buổi đầu dựng làng, như cách nhắc con cháu nhớ cội nguồn, tổ tông.
Toàn cảnh đình Chu Quyến bên cảnh quan thơ mộng vùng Quảng Oai, Hà Nội
Ảnh: Phong An
Ở nhiều nền văn hóa, công trình thờ tự thường hướng con người đến cảm giác uy nghi và cách biệt. Đình làng Việt thì ngược lại. Dù là đình So với nghi môn khác lạ, Tây Đằng ẩn chốn làng quê thanh bình, Thụy Phiêu lưu giữ những bộ vì cổ nhất, hoặc Tường Phiêu có mái cong vươn cao nhờ sử dụng hệ cột gỗ lim vĩ đại, Chu Quyến với kiến trúc bề thế đi vào ca dao với: "Cột đình Chàng"…; nhưng tất cả đều có chung cách ứng xử với thiên nhiên. Trước mặt là hồ nước hoặc khoảng sân rộng, bốn bề đón gió. Công trình không át chế mà hòa vào cảnh quan, đình trở thành trung tâm tự nhiên của làng Việt chứ không phải một quần thể kiến trúc tách biệt.
Những mảng chạm rồng, người cưỡi voi, tích “mả táng hàm rồng” ở đình Chu Quyến
Ảnh: Phong An
Quan sát những ngôi đình cổ, ngoài tuổi đời, cách đình làng lưu giữ dấu vết nhiều triều đại trên cùng một công trình luôn mang lại nhiều điều thú vị. Ở Tây Đằng vẫn còn nguyên bộ vì giá chiêng và phong cách điêu khắc đặc trưng thời Mạc. Thụy Phiêu giữ lại những cấu kiện cổ có niên đại từ thế kỷ 16. Đình So phản ánh rõ mỹ thuật thời Nguyễn qua hệ thống tứ linh, Long Mã và những mảng chạm đạt đến độ tinh xảo. Tường Phiêu lại nổi bật bởi những hình tượng rồng mang sức chuyển động mạnh mẽ, vừa kế thừa phong cách thời Mạc, vừa mở ra diện mạo mới của nghệ thuật thế kỷ 17 thời Lê Trung Hưng (1601 - 1700). Mỗi ngôi đình là một lát cắt thời gian, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành dòng chảy gần 5 thế kỷ của kiến trúc gỗ truyền thống Việt.
Hình tượng rồng đặc trưng thời Lê ở thềm đá đình So
Ảnh: Phong An
Điều làm nên linh hồn của đình làng lại nằm ở các mảng chạm, nơi nghệ nhân dân gian để lại cả thế giới quan của mình trên đầu dư, ván gió, cốn, bẩy, vì kèo… Thế giới ấy bắt đầu từ những linh vật quen thuộc của mỹ thuật truyền thống, nhưng không lặp lại. Cùng là rồng, đình So có rồng mang vẻ uy nghi của mỹ thuật thời Nguyễn, gắn với đồ án Long Mã tải thư, Long Mã hàm thọ, gửi gắm ước vọng về trí tuệ, phúc lành và sự hưng thịnh của cộng đồng. Sang đình Tường Phiêu, thân rồng có những đường đao mác lớn, uốn lượn, những vân xoắn trên đầu và chân khiến cả mảng chạm như đang chuyển động. Trong khi đó, rồng ở đầu dư đình Tây Đằng và Thụy Phiêu vẫn giữ được vẻ mềm mại đặc trưng của nghệ thuật thời Mạc với tỷ lệ thanh thoát và giàu nhịp điệu. Chỉ riêng sự biến đổi của hình tượng rồng qua các ngôi đình đã có thể hình dung một lát cắt thú vị trong sự phát triển nghệ thuật điêu khắc gỗ VN.
Mảng chạm miêu tả cảnh vui đùa của con người và linh thú ở đình Hương Canh
Ảnh: Phong An
Rồng thời Mạc lưu lại trên cấu kiện gỗ đình Tây Đằng
Ảnh: Phong An
Điều khiến đình làng Việt khác với nhiều công trình tôn giáo ở châu Á là hình ảnh bình dị đời thường được đưa vào công trình. Ở Tây Đằng là cảnh trai gái tự tình, người mẹ gánh con, người chèo thuyền, cưỡi voi; ở Tường Phiêu là người đội lễ lên đình, tiên nữ cưỡi rồng; còn Thụy Phiêu lại xuất hiện cả chuột, thằn lằn, lợn bên cạnh nghê và hổ. Những mảng chạm ấy thoạt nhìn tưởng như rời rạc, nhưng khi đặt cạnh nhau mới thấy đó là một quan niệm rất Việt: thần linh chưa bao giờ tách khỏi đời sống. Đình làng không chỉ để con người hướng về cõi thiêng, mà còn lưu giữ nhịp sống thường nhật của làng quê, từ lao động, tín ngưỡng đến những ước mơ, khát vọng về cuộc sống no đủ, yên vui.
Đình Tường Phiêu với bố cục kiến trúc hình chữ Nhất, quay mặt về núi Tản
Ảnh: Phong An
Cụ từ phải bịt mặt khi lo việc thánh trên ban thờ chính đình Tường Phiêu
Ảnh: Phong An
Đình làng vì thế được ví như một "bảo tàng mở" của mỹ thuật dân gian. Mỗi cấu kiện kiến trúc đều có thể trở thành tư liệu lịch sử, mỗi nét đục đều phản ánh thẩm mỹ của thời đại. Điều đáng quý hơn cả là qua nhiều lần trùng tu, người Việt không phá bỏ lớp kiến trúc cũ để làm mới hoàn toàn. Một bộ vì thời Mạc vẫn được gìn giữ bên cạnh những mảng chạm thời Lê Trung Hưng; dấu ấn mỹ thuật thời Nguyễn lại tiếp tục bổ sung lên nền kiến trúc cũ. Chính cách ứng xử ấy khiến đình làng trở thành một trong số ít loại hình kiến trúc có thể đọc được sự tiếp nối của nhiều thế kỷ trên cùng một công trình. Bởi thế, đình làng Việt không chỉ là một di sản kiến trúc, mà thực sự là một pho sử sống vượt thời gian - nơi lịch sử được viết bằng gỗ, bằng đá, bằng mái ngói và bằng ký ức dân tộc.
Bình luận (0)