Đọc Marcus Aurelius trong thời hôm nay

Hoàng đế của Chủ nghĩa Khắc kỷ (Stoicism)

Marcus Aurelius (121 - 180), hoàng đế Rome từ năm 161 đến năm 180, được xem là vị hoàng đế cuối cùng trong Ngũ hiền đế. Dưới triều đại mình, ông đã tiến hành nhiều cuộc chinh chiến, vệ quốc vĩ đại như chinh phạt đế quốc Parthia, đập tan sức mạnh của người German và dập tắt cuộc nội loạn dưới sự lãnh đạo của thống soái Avidius Cassius... Ông vào sinh ra tử trên chiến trường như một chiến binh đích thực.

ẢNH: N.V.N

Thời thơ ấu, Marcus Aurelius chịu ảnh hưởng người mẹ, coi trọng sự thanh sạch và luôn đề kháng trước sự quyến rũ của lối sống xa hoa; đến tuổi trưởng thành lại được tiếp thu dòng chảy tư tưởng khắc kỷ từ những người thầy xuất sắc như: Apollonius thành Chalcedon, Sextus thành Chaeroneia, Quintus Junius Rusticus.

Trong một Marcus Aurelius quân vương và chiến binh luôn hằng hữu con người suy tư về đạo đức, theo đuổi thuật tư tưởng, từ đó mọi hành xử đều đặt trên nền tảng triết lý vững vàng. Con đường chính trị của ông cũng nhiều khác lạ theo tinh thần Khắc kỷ - "vì đại nghiệp": giữ được cán cân hài hòa quyền lực trị quốc trong vai trò đồng hoàng đế với Lucius Verus (giai đoạn từ 161 - 169); sau khi Lucius Verus qua đời, ông cùng nắm ngôi vương với con trai mình, Commodus, cho đến khi băng hà.

Chủ nghĩa Khắc kỷ khởi đi từ mái vòm của thương nhân đắm tàu Zeno thành Citium (Hy Lạp, thế kỷ III - TCN) kéo dài đến hoàng đế Marcus Aurelius trải qua gần 5 thế kỷ, với một phả hệ đặc biệt, xê dịch qua những bộ óc hiền minh Cleanthes, Chrysippus, Seneca, Epictetus... Marcus Aurelius kế thừa và phát triển Chủ nghĩa Khắc kỷ ở phương diện đạo đức học, logic học có tính thích ứng cao như là một nghệ thuật tư tưởng quán xuyến giá trị sống.

12 chương trong Meditations (Suy tưởng) có thể xem như là một mẫu mực về phản tư.

Suy tưởng cho mọi thời

Hiện bạn đọc Việt Nam có thể tìm thấy hai bản dịch Suy tưởng, một của dịch giả Tiết Hùng Thái (dịch từ bản tiếng Anh của Gregory Hays, NXB Tri thức, 2020) và mới nhất là của dịch giả Đinh Hồng Phúc (dịch từ bản tiếng Anh The Thoughts of the Emperor Marcus Aurelius Antoninus của George Long, Nhã Nam & NXB Thế giới, 2026).

Phần đầu bản dịch của Đinh Hồng Phúc, đáng chú ý có hai bài dẫn nhập khá cặn kẽ: Vài nét về tiểu sử của Marcus Aurelius và Triết học của Marcus Aurelius dài đến 80 trang. Phần giới thiệu này giúp người đọc đi vào triết phẩm này với một phông hiểu biết quan yếu, giúp sáng rõ hơn về vai trò của tác giả nói riêng và dòng chuyển lưu của phái Khắc kỷ và bối cảnh lịch sử La Mã thời kỳ này nói chung. Đặc biệt, phần đặt vấn đề liệu hoàng đế Marcus Aurelius có đứng sau làn sóng bách hại Kitô giáo (xem ra mâu thuẫn với tư tưởng bao dung của ông) trong thế kỷ thứ 2 hay không rất đáng tham khảo.

Đi vào từng chương sách với các phân đoạn ngắn, sau mười tám thế kỷ, độc giả ngày nay ngỡ như Marcus Aurelius ân cần viết xuống những lời dặn dò quý giá cho thời đại mình. Với người bị xao động trước ngoại cảnh, ông chỉ ra rằng cần quy hướng về những chuyển động trong tâm trí mình thay vì quan tâm đến suy nghĩ của người khác, cần tự mình đứng vững vì sự bình yên sẽ không đến từ người khác; với người theo đuổi đam mê danh vọng, ông "nhắc" rằng: "Ngay cả danh tiếng dài lâu nhất sau khi chết cũng chóng phai nhạt, chỉ lưu lại nhờ ký ức của những con người hữu hạn, những kẻ rồi cũng sớm qua đời và thậm chí chẳng hiểu nổi chính mình, kể gì đến người đã khuất từ lâu". Con người với tư cách là một hữu thể có lý trí, phải dùng chính lý trí để soi chiếu, kiểm soát bản thân, hoàn thiện nhân cách: "Sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng, không quá kích động, không thờ ơ uể oải, và cũng không chơi trò đạo đức giả". Luận về cái chết cũng chiếm phần lớn dung lượng trong cuốn sách này. Ông cho rằng cũng như sự sinh thành, cái chết là một "huyền nhiệm của tự nhiên": "Hoàn toàn không có gì đáng hổ thẹn bởi cái chết không mâu thuẫn với bản tính của một sinh vật có lý tính, cũng không đi ngược lại lý tính vốn có trong cấu trúc của chúng ta"...

Đề cao lý tính và logic trong việc hoàn thiện bản thân và tìm sự an tĩnh nội tâm, nhưng trong tư tưởng có màu sắc duy tâm khách quan của ông, thần thánh và trật tự vũ trụ vẫn đóng một vai trò "quan phòng", thế nên con người cần hồi đáp bằng một thái độ sống "thuận theo tự nhiên". Cũng chính điều này hướng con người đến sự tu dưỡng bản thân để hợp nhất với "cái toàn thể", trong đó có bao hàm cả trách nhiệm với xã hội "hướng tới một lợi ích chung".

Tư tưởng trong Suy tưởng của Marcus Aurelius hướng cá nhân tới sự chuyển hóa nội tâm, đạt tới "bình thản tuyệt đối", xua tan những định kiến sai lầm rằng khắc kỷ hoặc là gắn với chủ nghĩa khổ hạnh hoặc dẫn đến sự ẩn dật vị kỷ. Ông viết: "Điều gì không tốt cho cả bầy ong thì cũng không tốt cho từng con ong".