Đổi mới tài trợ khoa học: Cần bắt đầu từ bài toán thực tế

Quý Hiên- quyhientn@gmail.com

05/11/2026 22:03 GMT+7

Theo các chuyên gia, việc đổi mới tài trợ khoa học cần chuyển từ hình thức sang đo lường bằng kết quả thực chất, gắn kết chặt chẽ giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp để giải quyết các bài toán lớn.

Hôm nay 5.11, tại Trung tâm Hội nghị quốc gia (Hà Nội) đã diễn ra phiên khai mạc Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam và các nước (IRIFF 2026) do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) tổ chức.

Tại diễn đàn, hơn 300 đại biểu trong nước và quốc tế đã cùng bàn thảo một câu hỏi: làm sao để tiền đầu tư cho khoa học thực sự tạo ra năng lực nghiên cứu bền vững và sản phẩm hữu ích, thay vì chỉ dừng ở các báo cáo nghiệm thu hay thỏa thuận trên giấy.

Đo bằng kết quả thực chất

Theo Bộ trưởng Bộ KH-CN Vũ Hải Quân, tại Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 59-NQ/TW của Bộ Chính trị, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 dành 2% GDP để chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Đáng chú ý, hơn 60% nguồn tiền này sẽ đến từ xã hội và doanh nghiệp, chứ không chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước.

"Việt Nam mong muốn hợp tác quốc tế không chỉ dừng ở tiếp nhận tri thức, công nghệ mà phải tiến tới cùng nghiên cứu, cùng sáng tạo và giải quyết các thách thức chung. Hiệu quả hợp tác cần được đo bằng chương trình được triển khai, công nghệ được phát triển và giá trị thiết thực tạo ra, không chỉ bằng số lượng thỏa thuận", Bộ trưởng Bộ KH-CN chia sẻ.

Ông Vũ Hải Quân cũng cho rằng, để làm chủ các công nghệ chiến lược, hệ thống cần thiết lập được mối liên kết "3 nhà" (Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp), phải bắt đầu ngay từ khâu cùng nhau xác định bài toán cần giải, cùng bỏ nguồn lực và cùng hưởng lợi ích khi sản phẩm ra thị trường.

Theo ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành NAFOSTED, các quỹ tài trợ trong và ngoài nước cần vượt qua cách kết nối xã giao, hình thức để tiến tới đồng tài trợ, cùng ra đề bài và chia sẻ cả chi phí, dữ liệu lẫn rủi ro.

"Nghiên cứu cơ bản cần đầu tư ổn định, dài hạn, tôn trọng tự do học thuật và chấp nhận rủi ro khoa học. Còn nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ phải gắn với bài toán thực tiễn, có doanh nghiệp và đơn vị tiếp nhận tham gia ngay từ đầu để kiểm chứng và nhân rộng", ông Chiến nói.

Không tài trợ nhỏ lẻ mà tài trợ để giải quyết bài toán lớn

Theo nhiều chuyên gia, hiện nay, câu hỏi hóc búa nhất không còn là "đầu tư bao nhiêu" mà là "đầu tư vào đâu và như thế nào để tạo ra tác động lớn nhất?".

Từ góc độ khối đại học công lập, PGS Lâm Quang Vinh (ĐH Quốc gia TP.HCM) chỉ ra hạn chế của mô hình tài trợ cũ là cấp tiền theo từng đề tài đơn lẻ. Mục tiêu thường dừng ở việc nghiệm thu và có bài báo khoa học; nhân sự làm việc thời vụ theo dự án; còn máy móc, thiết bị mua sắm xong lại khép kín, thuộc về cá nhân hoặc nhóm làm đề tài đó.

Vì vậy, ĐH Quốc gia TP.HCM đang chuyển sang mô hình đầu tư trọn gói dài hạn (3 - 5 năm) cho các nhóm nghiên cứu mạnh liên ngành, đi trọn chu trình "3P": từ công bố quốc tế (Publication) đến bằng sáng chế (Patent) và sản phẩm thương mại hóa (Product).

Còn TS Lê Mai Lan, Phó chủ tịch Tập đoàn Vingroup, Chủ tịch Hội đồng Trường ĐH VinUni, chia sẻ bài học 7 năm vận hành Quỹ Đổi mới sáng tạo VinIF (giai đoạn 2019 - 2026) với nguồn vốn tài trợ hơn 1.000 tỉ đồng.

Điều giá trị nhất rút ra không chỉ nằm ở số lượng công bố quốc tế hay bằng sáng chế, mà là việc định danh lại công việc của người làm nghiên cứu trẻ: coi nghiên cứu sinh tiến sĩ là một nghề chuyên nghiệp, được trả lương và bảo đảm điều kiện làm việc phù hợp.

Mô hình tài trợ truyền thống thường bắt đầu từ đề xuất của nhà khoa học, trong khi doanh nghiệp, nơi có những bài toán thực tiễn, dữ liệu và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường, thì chưa tham gia đầy đủ. Vì vậy, nhiều kết quả nghiên cứu vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi.

TS Lan nói: "Từ thực tiễn đó, chúng tôi dần dịch chuyển từ tài trợ các đề tài riêng lẻ sang tài trợ để giải quyết những thách thức lớn, với sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định bài toán và đồng hành cả quá trình. Thay vì chỉ tiếp nhận đề xuất nghiên cứu, chúng tôi chủ động xác định các bài toán chiến lược trong AI, bán dẫn, năng lượng, y tế và giao thông thông minh.

Qua đó, kết nối nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ; thúc đẩy hợp tác liên ngành, liên trường và liên viện. Bài toán nghiên cứu không chỉ đến từ phòng thí nghiệm, mà còn từ nhà máy, bệnh viện và đời sống".