Đừng biến quỹ phụ huynh thành ngân sách thứ hai

Đề xuất này đánh đúng vấn đề bất cập đã kéo dài nhiều năm tại nhiều trường học trên toàn quốc. Không ít ban đại diện cha mẹ học sinh được lập ra để phối hợp giáo dục nhưng hoạt động nổi bật nhất lại là vận động và quản lý tiền. 

ảnh: T.N tạo bởi Gemini

Khi lớp cần máy lạnh, màn hình hoặc trường cần sửa nhà vệ sinh, sơn tường, ban đại diện thường được nhờ đứng ra thu. Khoản tiền mang tên tự nguyện nhưng có mức gợi ý, thời hạn đóng và danh sách theo dõi. Từ đó hình thành một thứ ngân sách thứ hai, đi qua ban đại diện hoặc tài khoản cá nhân nhưng lại phục vụ hoạt động của trường.

Dự thảo đi đúng hướng, trả trách nhiệm về đúng nơi

Đáng lưu ý, pháp luật hiện hành không thiếu lệnh cấm. Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT đã quy định ban đại diện không được vận động khoản đóng góp thiếu tự nguyện. Tiền của ban cũng không được chi cho vệ sinh, bảo vệ, khen thưởng giáo viên, mua thiết bị, hỗ trợ dạy học, sửa chữa hoặc xây dựng công trình của trường. 

Sau 15 năm, những khoản thu tương tự vẫn xuất hiện. Nguyên nhân không chỉ nằm ở quy định mà còn ở cách phân tán trách nhiệm. Khi có phản ánh, hiệu trưởng nói phụ huynh tự bàn, giáo viên cho rằng chỉ chuyển thông tin, còn trưởng ban giải thích khoản thu đã được đa số thông qua. Tiền phục vụ nhà trường được hình thành nhưng không ai nhận đầy đủ trách nhiệm.

Điểm tiến bộ đáng kể của dự thảo lần này nằm ở việc trả trách nhiệm về đúng nơi. Dự thảo quy định không cho người đứng đầu giao, ủy quyền hoặc sử dụng ban đại diện để thực hiện nhiệm vụ của trường và thu hộ. Đồng thời dự thảo xác định người đứng đầu, giáo viên và người liên quan phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm hoặc để xảy ra vi phạm. Đây phải là nguyên tắc trung tâm của thông tư mới. Hiệu trưởng không thể đề xuất nhu cầu, để giáo viên truyền đạt, tạo điều kiện cho phụ huynh thu tiền rồi đứng ngoài khi xảy ra tranh chấp. Nếu tiền phục vụ hoạt động của trường, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về căn cứ thu, phương thức tiếp nhận, chứng từ, việc sử dụng và công khai kết quả.

Dự thảo cũng phân định những dòng tiền thường bị trộn lẫn như: Các khoản thu thuộc nhà trường phải thực hiện theo quy định về học phí, giá dịch vụ và các khoản thu giáo dục; Tài trợ cho trường phải tuân thủ pháp luật về tài trợ; Khoản hỗ trợ ban đại diện chỉ được dùng cho hoạt động của chính ban như thông tin, hội họp và phối hợp giáo dục. Sự phân định này quyết định ai có quyền nhận tiền và ai phải giải trình. Ban đại diện không có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng nên không thể trở thành một đơn vị tài chính bên cạnh nhà trường, càng không thể thay trường mua thiết bị hoặc thực hiện công trình.

Những quy định mới tại dự thảo không đóng cánh cửa xã hội hóa giáo dục. Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT vẫn cho phép tài trợ bằng tiền, hiện vật, công trình hoặc hỗ trợ phi vật chất. Nhưng việc tài trợ phải tự nguyện, công khai, không áp đặt mức bình quân hay mức tối thiểu. Nhà trường phải lập kế hoạch, thực hiện thủ tục phê duyệt, tiếp nhận, hạch toán và quyết toán.

Ranh giới giữa tự nguyện và bắt buộc phải được xác định từ từng phụ huynh, không phải từ số đông trong cuộc họp. Kể cả khi 40 trong số 45 người tán thành thì 5 người còn lại vẫn có quyền từ chối. Biên bản họp không thể làm phát sinh khoản nợ. Danh tính và mức đóng của từng gia đình không nên công khai. Việc không đóng tiền cũng không được ảnh hưởng đến quyền lợi hoặc cách nhà trường đối xử với học sinh.

 Khoảng trống trong dự thảo: Có thể mở lối cho khoản chi cũ dưới tên gọi mới

Dù đi đúng hướng nhưng dự thảo vẫn còn khoảng trống. Điều 16 cho phép tiền của ban được chi cho các hoạt động cần thiết khác và nội dung chi hợp pháp khác. Khái niệm rộng có thể mở lối cho khoản chi cũ dưới tên gọi mới. Thông tư nên giữ danh mục cấm cụ thể của Thông tư 55, ví dụ tiền mua quà cho giáo viên hoặc thuê người vệ sinh lớp không thể hợp lệ chỉ vì được gọi là hoạt động gắn kết.

Dự thảo xác định ban đại diện không có tài khoản riêng nhưng giao trưởng ban tiếp nhận và quản lý tiền. Nếu không quy định phương thức tiếp nhận, tiền vẫn có thể đi vào tài khoản cá nhân hoặc được giữ bằng tiền mặt. Bộ GD-ĐT cần quy định mẫu sổ thu chi, giới hạn số dư, thời hạn công khai và cách bàn giao. Ban cũng không nên thu quỹ lớn đầu năm mà chỉ tiếp nhận hỗ trợ theo từng nhu cầu cụ thể.

Yêu cầu công khai cần rõ hơn. Dự thảo chưa xác định thời điểm, biểu mẫu và kênh thực hiện. Một báo cáo đọc nhanh tại cuộc họp cuối năm không đủ để phụ huynh kiểm tra. Thu chi cần được cập nhật trong thời hạn thống nhất, thể hiện số tiền đã nhận, nội dung chi, chứng từ và số dư. Minh bạch phải hướng vào dòng tiền, không phải danh tính người chưa đóng.

Một vấn đề khác là nguồn lực cho trường học. Có trường thực sự thiếu thiết bị hoặc công trình xuống cấp. Nếu chỉ cấm phụ huynh đóng góp mà không cải thiện việc lập dự toán, phân bổ và sửa chữa thì áp lực tìm tiền ngoài ngân sách vẫn còn. Cơ quan quản lý cần yêu cầu trường công khai nhu cầu cơ sở vật chất, ngân sách đã được cấp, hạng mục còn thiếu và tiến độ xử lý. Khoản chi thuộc trách nhiệm nhà nước phải đưa vào kế hoạch ngân sách. Nếu cần tài trợ, nhà trường phải đi đúng quy trình và chịu trách nhiệm giải trình.

Công tác kiểm tra không nên chỉ bắt đầu sau khi phụ huynh gửi đơn. Ngay từ đầu năm học, cơ quan quản lý cần rà soát các khoản thu, nhóm chat, tài khoản nhận tiền và kế hoạch hoạt động của ban đại diện. Những dấu hiệu như chia đều dự toán, ấn định mức gợi ý, lập danh sách đã đóng và chưa đóng phải được xem là cảnh báo về sự tự nguyện không thực chất.

Khi phát hiện khoản thu sai, biện pháp xử lý không thể chỉ là nhắc nhở hoặc yêu cầu dừng thu. Tiền đã thu phải được hoàn trả hoặc xử lý theo ý chí thực sự của người đóng. Trách nhiệm cần được xem xét đối với cả người trực tiếp nhận tiền và người đề xuất, chỉ đạo, đồng ý hoặc để việc thu diễn ra trong phạm vi quản lý.

Ban đại diện cha mẹ học sinh cần được trả về đúng vai trò là cầu nối giáo dục và kênh giám sát của phụ huynh. Giá trị của ban nằm ở khả năng phản ánh những vấn đề liên quan đến học tập, tâm lý, an toàn và quyền lợi của học sinh, không nằm ở số tiền đã vận động. Dự thảo đã đi đúng hướng khi cấm nhà trường sử dụng ban đại diện để thu hộ. Để lệnh cấm không chỉ nằm trên giấy, trách nhiệm phải được đặt vào người đứng đầu, dòng tiền phải được đưa về đúng kênh và mọi khoảng trống có thể biến tự nguyện thành bắt buộc phải được khép lại.