Điều lệ ban đại diện cha mẹ học sinh: Cần giải quyết tận gốc bức xúc

Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh (CMHS) và phối hợp giáo dục giữa gia đình với cơ sở giáo dục, dự kiến áp dụng từ năm học 2026-2027 tới đây.

Hầu hết phụ huynh "ngậm bồ hòn làm ngọt" khi đóng các khoản lạm thu

Nhiều năm qua, cứ mỗi dịp đầu năm học, câu chuyện về các khoản thu thông qua Ban đại diện CMHS lại trở thành chủ đề được xã hội quan tâm. Dù Bộ GD-ĐT liên tục có văn bản chấn chỉnh, nhiều địa phương cũng thường xuyên nhắc nhở các trường thực hiện đúng quy định, nhưng phản ánh về lạm thu vẫn xuất hiện ở không ít nơi.

Điểm đáng chú ý trong dự thảo điều lệ lần này là Bộ GD-ĐT đã làm rõ hơn chức năng của Ban đại diện CMHS; nhấn mạnh việc đóng góp phải hoàn toàn tự nguyện; không được quy định mức thu bình quân, không được ép buộc phụ huynh; đồng thời không để Ban đại diện đứng ra thu hộ các khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường. Đây đều là những thay đổi tích cực, thể hiện quyết tâm lập lại trật tự trong hoạt động của Ban đại diện CMHS.

Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn, có thể thấy những quy định tương tự không phải lần đầu tiên xuất hiện. Trước đây, Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT và nhiều văn bản hướng dẫn cũng từng quy định khá rõ những khoản Ban đại diện không được thu, không được chi. Thế nhưng, cứ mỗi năm học mới, câu chuyện "quỹ phụ huynh", "đóng góp tự nguyện", "xã hội hóa" vẫn khiến nhiều phụ huynh băn khoăn.

Điều đáng nói là phần lớn phụ huynh đều chọn cách im lặng. Không ít người biết khoản thu chưa hợp lý nhưng vẫn chấp nhận đóng vì ngại va chạm, ngại con mình bị để ý hoặc đơn giản là không muốn trở thành "người khác biệt" giữa tập thể lớp. Có người ví đó là tâm lý "ngậm bồ hòn làm ngọt", biết không đúng nhưng vẫn chấp nhận để mọi việc được yên ổn. Họ không có cách nào để khác được. Thậm chí có phụ huynh phải xin chuyển trường cho con vì nêu ý kiến chống đối.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc lạm thu chỉ được xử lý sau khi báo chí phản ánh hoặc dư luận lên tiếng. Khi đó, các trường mới tổ chức rà soát, trả lại tiền hoặc kiểm điểm tập thể, cá nhân liên quan. Điều này cho thấy cơ chế tự giám sát trong nhà trường vẫn chưa phát huy hiệu quả. Đó cũng là lý do vì sao nhiều lần sửa đổi quy định vẫn chưa giải quyết được tận gốc vấn đề. Điều còn thiếu không hẳn là quy định cấm, mà là cơ chế để những quy định ấy được thực thi một cách nghiêm túc.

ảnh: Tuệ Nguyễn

Xây dựng giải pháp chế tài như thế nào?

Muốn điều lệ mới thành hiện thực, cần chuyển tư duy từ "quản lý bằng nguyên tắc" sang "quản lý bằng cơ chế thực thi". Điều lệ không chỉ nên quy định quyền hạn và trách nhiệm của Ban đại diện CMHS mà còn cần dành một mục riêng về giám sát, tiếp nhận phản ánh và xử lý vi phạm.

Trước hết, cần quy định rõ quyền của phụ huynh trong việc phản ánh, kiến nghị khi phát hiện Ban đại diện hoạt động sai điều lệ hoặc có dấu hiệu lạm thu. Quyền này phải được ghi nhận chính thức trong điều lệ, thay vì chỉ là một quyền mặc nhiên.

Cùng với đó là xác định rõ cơ quan tiếp nhận và giải quyết. Hiệu trưởng phải là người đầu tiên chịu trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra và xử lý các phản ánh liên quan đến hoạt động của Ban đại diện trong trường. Chỉ sợ hiệu trưởng là "cánh tay nối dài", "núp bóng" của Ban đại diện CMHS. Nếu phản ánh liên quan đến chính hiệu trưởng hoặc không được giải quyết thỏa đáng, phụ huynh cần có quyền gửi trực tiếp đến phòng Văn hóa-Xã hội hoặc Sở GD-ĐT theo phân cấp quản lý. Điều lệ cũng nên quy định thời hạn giải quyết cụ thể để tránh tình trạng đơn thư bị kéo dài hoặc rơi vào im lặng.

Một nội dung quan trọng khác là trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Thực tế lâu nay vẫn tồn tại quan điểm cho rằng Ban đại diện CMHS là tổ chức độc lập nên nhà trường không chịu trách nhiệm về các khoản thu của Ban đại diện. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ. Mọi hoạt động của Ban đại diện đều diễn ra trong khuôn khổ nhà trường, vì vậy hiệu trưởng không thể đứng ngoài vai trò giám sát. Nếu để xảy ra lạm thu kéo dài hoặc Ban đại diện hoạt động trái điều lệ mà không kịp thời chấn chỉnh thì trách nhiệm quản lý của người đứng đầu cũng cần được xem xét.

Bên cạnh đó, điều lệ cần quy định rõ các cách chế tài xử lý. Chẳng hạn, khoản thu trái quy định phải được hoàn trả đầy đủ cho phụ huynh; Ban đại diện vi phạm nghiêm trọng có thể bị bãi nhiệm hoặc giải thể; cá nhân cố tình vận động, tổ chức thu sai quy định không được tiếp tục tham gia Ban đại diện trong nhiệm kỳ đó. Trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật về tài chính thì phải chuyển cơ quan chức năng xử lý theo quy định, thay vì chỉ dừng ở mức "rút kinh nghiệm".

Một giải pháp rất cần thiết nữa là bắt buộc công khai (trung thực) toàn bộ việc thu, chi của Ban đại diện. Điều lệ nên có quy định bảo vệ người phản ánh. Đây là điểm còn thiếu trong nhiều văn bản hiện hành. Khi phụ huynh được bảo đảm không bị gây khó dễ, không ảnh hưởng đến quyền lợi học tập của con em mình vì đã phản ánh sai phạm, họ sẽ mạnh dạn lên tiếng hơn. Và khi đó, việc giám sát xã hội mới thực sự phát huy hiệu quả.