Gian nan giao thông kết nối rừng - biển: Từ ứng phó đến chủ động

Nhiều yếu tố gây sạt lở

TS Thiềm Quốc Tuấn, Trưởng khoa Địa chất và khoáng sản, Trường ĐH Tài nguyên và môi trường TP.HCM, cho biết khu vực Đà Lạt và các tuyến đường từ Phan Thiết lên Đà Lạt (Lâm Đồng) có địa hình phân cắt mạnh, độ dốc lớn. Nhiều tuyến đường men theo sườn núi, đào sâu vào taluy dương hoặc đắp trên sườn dốc, trong điều kiện địa kỹ thuật nhạy cảm.

ẢNH: H.LINH

Về địa chất, nhiều khu vực phân bố các thành tạo phun trào thuộc hệ tầng đèo Bảo Lộc và hệ tầng Đơn Dương. Các thành tạo này phong hóa mạnh, lớp đất phong hóa dày 15 - 20 m, chủ yếu gồm sét, sét pha chứa hàm lượng bụi, bột khoảng 40 - 70%, dễ tan rã lúc tương tác với nước. Khi mái dốc bị đào cắt hoặc nước thấm sâu, sức chống cắt giảm, nguy cơ sạt lở tăng.

ẢNH: TRƯỜNG NGUYÊN

Theo TS Tuấn, khu vực Đà Lạt có lượng mưa tương đối lớn và kéo dài, tập trung từ tháng 6 đến tháng 10. Giai đoạn 2020 - 2025, lượng mưa ghi nhận 204,6 - 403,9 mm/tháng, với 21 - 28 ngày mưa/tháng, cá biệt 30 - 31 ngày. "Mưa kéo dài làm nước thấm sâu, gây bão hòa, tăng trọng lượng khối đất và áp lực nước lỗ rỗng, làm suy giảm sức chống cắt. Dòng chảy mặt gây xói rửa, xói chân mái dốc. Nếu thoát nước không đáp ứng, có thể xảy ra trượt đất, đá rơi, sụt lún nền đường. Thực tế tại các đèo Mimosa, Prenn, D'ran, Đại Ninh cho thấy sạt lở xuất hiện ở cả taluy dương lẫn taluy âm", TS Tuấn phân tích.

Quản trị rủi ro địa chất ngay từ khâu quy hoạch

Theo TS Thiềm Quốc Tuấn, trước mắt cần rà soát toàn bộ các tuyến đường đèo, nhất là nơi từng sạt lở, xuất hiện vết nứt, cây nghiêng, xói rửa, nước thấm bất thường hoặc taluy có dấu hiệu dịch chuyển. Các điểm xung yếu như đèo Prenn, Mimosa, D'ran, Gia Bắc (QL28), Đại Ninh (QL28B) cần được quan trắc, cảnh báo; ưu tiên thoát nước và xử lý các điểm xuất lộ nước dưới đất.

ẢNH: H.LINH

Với mái dốc mất ổn định, có thể hạ tải, giật cấp, xử lý đá treo, gia cố bằng neo, lưới thép hoặc kết cấu chắn; taluy âm cần kiểm tra độ ổn định nền đường và chân mái dốc.

Sau sạt lở, không nên chỉ dọn đất đá để thông xe. Cần khảo sát địa chất công trình - địa kỹ thuật để xác định mặt trượt, phạm vi khối trượt, điều kiện nước dưới đất và cơ chế mất ổn định, từ đó lựa chọn giải pháp lâu dài.

Về lâu dài, TS Tuấn cho rằng cần chuyển từ "xử lý sạt lở khi xảy ra" sang "quản trị rủi ro địa chất ngay từ khâu quy hoạch", xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ trượt lở đất đá cho các hành lang giao thông quan trọng.

ẢNH: H.LINH

Việc lựa chọn hướng tuyến mới phải tích hợp dữ liệu địa hình, địa chất, địa chất công trình, địa chất thủy văn, lượng mưa, đứt gãy, mức độ phong hóa và lịch sử sạt lở. Những đoạn quá dốc, địa chất phức tạp hoặc thường xuyên sạt lở cần nghiên cứu cầu cạn hoặc điều chỉnh hướng tuyến.

"So với chi phí đầu tư ban đầu có thể lớn hơn, nhưng nếu tính trong toàn bộ vòng đời công trình, bao gồm chi phí sửa chữa, gián đoạn giao thông và thiệt hại KT-XH do sạt lở, đây có thể là phương án bền vững hơn", TS Tuấn nói.

"Hồ sơ sức khỏe" cho từng cung đèo

Trong khi đó, TS Bùi Trọng Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu năng lượng bền vững (RISE) thuộc Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TP.HCM), cho rằng sạt lở thời gian qua ở Lâm Đồng không phải những sự cố riêng lẻ mà là dạng tai biến địa chất và nhân sinh mang tính hệ thống trên các hành lang giao thông miền núi nối Tây nguyên với vùng duyên hải.

ẢNH: TRƯỜNG NGUYÊN

Theo TS Vinh, đào taluy dương và đắp taluy âm khi xây dựng đường đèo làm thay đổi trạng thái cân bằng tự nhiên của sườn dốc. Kết hợp với cấu trúc địa chất phức tạp, đây là nguyên nhân căn bản dẫn đến sạt lở tại Lâm Đồng và Tây nguyên. Vì vậy, việc xử lý tại các đèo Prenn, Mimosa, D'ran, Khánh Lê, Đại Ninh không thể theo kiểu "sạt ở đâu làm kè ở đó". Trước khi làm kè, cọc, neo hay cầu cạn, cần xác định mặt trượt, diễn biến nước ngầm, tác động của hoạt động nhân sinh và tình trạng xói, mất phản áp ở chân khối trượt.

Ông Vinh đề xuất tăng cường khảo sát địa kỹ thuật, địa vật lý, quan trắc nước ngầm, cảm biến dịch chuyển nền đất; đồng thời xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ bằng dữ liệu vệ tinh, InSAR (kỹ thuật radar giao thoa vệ tinh theo dõi biến dạng bề mặt trái đất), ảnh quang học, UAV thu thập dữ liệu hiện trường và quan trắc mặt đất.

Đáng chú ý, chuyên gia đề xuất Lâm Đồng và các khu vực Tây nguyên xây dựng một "hồ sơ sức khỏe địa chất kỹ thuật số" cho từng cung đèo và điểm sạt lở trọng yếu. Hồ sơ tích hợp dữ liệu khoan địa chất, mẫu đất đá, địa vật lý, nước ngầm, GNSS (hệ thống định vị vệ tinh để xác định, theo dõi chuyển dịch), IoT (mạng lưới thiết bị, cảm biến kết nối thu thập dữ liệu), UAV, InSAR/vệ tinh, lượng mưa, lịch sử sạt lở và hiện trạng kết cấu đường để theo dõi liên tục.

Đối với QL27 (có đèo Ngoạn Mục), QL27C (có đèo Khánh Lê) và các tuyến kết nối duyên hải - Tây nguyên, ông Vinh đề xuất 3 tầng giải pháp: điều tra, dự báo và mô hình hóa địa chất 3D; quan trắc, cảnh báo sớm; kết hợp giải pháp công trình với quy hoạch mạng lưới. Mỗi tuyến cần lập bản đồ nguy cơ, xác định các khu vực có khả năng trượt lở, xói lở, sụt lún để bố trí hệ thống quan trắc bằng GNSS, IoT, cảm biến và camera. Với những đoạn đặc biệt nguy hiểm, cần tính toán phương án đổi tuyến, xây cầu cạn hoặc hầm, đồng thời chuẩn bị tuyến thay thế và phương án phân luồng khi xảy ra sự cố.