Giáo dục có nguy cơ đào tạo ra những 'thầy bói công nghệ'

Trên các diễn đàn giáo dục, những chủ đề như "Dạy cái gì?", "Dạy như thế nào?", "Dạy để làm gì?" hay "Con người là ai trong thời đại của AI?"... đang thu hút sự quan tâm rộng rãi của công chúng.

Tuy nhiên, vấn đề nền tảng hơn, đó là mục đích của giáo dục. Với sự phát triển và phổ biến nhanh chóng của AI, giáo dục có nguy cơ trở thành hoạt động đào tạo ra những "thầy bói công nghệ". Đó là một vòng lặp vĩ đại của lịch sử giáo dục.

BA NẤC THANG PHÁT TRIỂN CỦA LỊCH SỬ GIÁO DỤC

Trong thời tiền hiện đại, tức là từ thuở bình minh của nhân loại đến hết thời Trung cổ (khoảng thế kỷ 15), con người bất lực trước thiên nhiên. Trung tâm của đời sống tinh thần là thần linh. Mục đích của giáo dục lúc bấy giờ là dạy cách "hiểu ý trời": đọc các điềm báo, đoán số phận, xem tinh vân... Đó là một năng lực đặc biệt, vì vậy giáo dục chỉ dành cho số ít. Những người tinh hoa nhất, học rộng tài cao nhất thời đó chính là các tư tế, các thầy bói - những người có khả năng giao tiếp với thần linh.

ẢNH: T.N TẠO BỞI GEMINI

Ở Trung Hoa cổ đại, người ta khắc lên xương thú hoặc mai rùa những ký hiệu khác nhau rồi hơ trên ngọn lửa. Khi những vết nứt xuất hiện, họ sẽ giải mã chúng để đoán biết ý định của trời đất. Việc cầu xin và giải mã ý trời là công việc hệ trọng không chỉ đối với các sự kiện và quyết định lớn của nhà nước, mà cả trong đời sống hằng ngày. Nền giáo dục Trung Hoa cổ đại có nhiệm vụ đào tạo những người có năng lực đặc biệt ấy dựa trên cái mà Léon Vandermeesch gọi là "Rationalité divinatoire" ("Lý trí Chiêm bốc" hay "Divinatory rationality").

Ở Ai Cập cổ đại cũng tương tự. Người ta chia kiến thức thành Thất khoa, gồm Tam khoa (ngữ pháp, tu từ học, logic học) và Tứ khoa (số học, hình học, thiên văn học và âm nhạc). Mục đích của các môn học này là cung cấp các chân lý phổ quát, giúp cho việc giải phóng linh hồn, hướng tới sự hài hòa với thần linh. Đây chính là nguồn gốc của cái mà ngày nay ta gọi là "Giáo dục khai phóng" - mà bản chất vẫn là áp đặt "các chân lý phổ quát".

Thời hiện đại bắt đầu vào khoảng thế kỷ 15 ở châu Âu với đỉnh cao là Nhân luận (Humanism) và phong trào Khai sáng thế kỷ 18, với ý tưởng xuyên suốt là sự tôn sùng lý trí của con người chống lại Vương quyền (Vua chúa) và Thần quyền (Nhà thờ). Trung tâm của phong trào Khai sáng là Pháp, nhưng nó có ảnh hưởng cực kỳ mạnh mẽ ở hầu hết các nước châu Âu và cả ở Mỹ.

Các nhà tư tưởng Khai sáng tin rằng lý trí là một năng lực phổ quát có thể giúp con người khám phá thế giới và hành động đúng đắn, hợp với quy luật khách quan. Trong tiểu luận "Thế nào khai sáng" (1784), Immanuel Kant định nghĩa "khai sáng" là khả năng thoát khỏi tình trạng vị thành niên về trí tuệ để "sử dụng tri thức của mình là không cần sự chỉ dẫn của người khác" . Ông cho rằng lý do của tình trạng vị thành niên không phải là thiếu lý trí, mà do thiếu quyết đoán và lòng dũng cảm để sử dụng lý trí một cách tự do. Quan niệm này chính là nền tảng triết học dẫn đến sự ra đời của giáo dục phổ thông và những ý tưởng quan trọng của thời hiện đại như "dân chủ", "tiến bộ"...

Nền giáo dục Khai sáng có thể gọi là nền giáo dục duy lý. Mục đích chính là đào tạo con người có khả năng sử dụng lý trí một cách tự do để làm chủ thiên nhiên, làm chủ xã hội và bản thân.

Điều khiến giáo dục Khai sáng khác biệt so với giáo dục Khai phóng là bản chất thế tục và vô thần của nó. Mặc dù cùng có bản chất áp đặt chân lý phổ quát, nhưng chân lý trong giáo dục Khai sáng là chân lý khoa học, còn chân lý trong giáo dục Khai phóng là chân lý thần học, tức là chân lý của vũ trụ do Thiên Chúa tạo nên.

Nếu giáo dục Khai phóng phổ biến ở Mỹ, thì giáo dục Khai sáng rất phổ biến ở châu Âu. Một biến thể của giáo dục Khai sáng là nền giáo dục của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây.

Và hiện nay là nền giáo dục thời đại AI với mô hình đào tạo "Thầy bói công nghệ".

Hãy nhìn vào những gì đang xảy ra với giáo dục ở thời đại số, đầu tiên là internet, tiếp theo là công cụ tìm kiếm, các công cụ xử lý chuyên biệt, và bây giờ là AI. Chỉ trong một thời gian ngắn ngủi, các công nghệ số đã triệt tiêu gần như triệt để những mục tiêu quan trọng nhất của quá trình giáo dục - Đó là các năng lực ghi nhớ, giải bài toán và cao nhất đặt ra bài toán. Học sinh ngày nay không còn phải thuộc lòng "Bảng cửu chương", "Bảng tuần hoàn Mendeleev" và nhiều kiến thức khác từng là bắt buộc đối với các thế hệ cha ông. Công cụ tìm kiếm giúp họ có câu trả lời cho bất kỳ câu hỏi nào trong tích tắc. Các công cụ chuyên biệt giúp họ dễ dàng thực hiện nhiều công việc mà không cần những kỹ năng cần phải rèn luyện rất lâu mới có được.

ảnh: Ngọc Long

NGUY CƠ GIÁO DỤC QUAY LẠI ĐIỂM XUẤT PHÁT

Nhưng tác động của AI thì thực sự là chưa từng có. AI hoạt động như một thứ "Hộp đen" (Black box) mà ngay cả những người tạo ra chúng cũng không hiểu hết. Các AI tạo sinh không chỉ có khả năng giải bài toán, mà còn có khả năng đưa ra bài toán. Một ví dụ là AI có khả năng sáng tạo những tác phẩm nghệ thuật mang tính duy nhất, vốn là cái quan trọng nhất phân biệt sản phẩm của con người với sản phẩm của máy móc.

Sinh viên hiện nay không còn phải học cách tư duy để giải quyết vấn đề (làm chủ). Họ thậm chí cũng không cần đặt ra vấn đề. Thay vào đó là "Nhập câu lệnh" (Prompt). Bản chất của "Prompting" là gì? Đó là nêu ước muốn, hay nói là "cầu xin" cũng được. Căn cứ vào cách người học mô tả bản thân và ước muốn, AI sẽ đưa ra sản phẩm. Nói cách khác, giáo dục thời AI có nguy cơ không còn tạo ra những con người có lý trí để làm chủ, mà tạo ra những "Thầy bói công nghệ" - những người chỉ biết dâng prompt lên AI để cầu xin và chờ đợi "khải huyền" từ thuật toán.

Do đó, giáo dục thời AI có nguy cơ tạo nên một vòng lặp: Từ học để xem bói (cầu xin ý định của thần linh để tuân theo), đến học để hiểu bản chất thế giới và làm chủ, nay trở lại việc học đề cầu xin phản hồi từ AI.

Nhưng ở đây có những điểm khác: Kẻ cầu xin trước kia là một số ít đặc tuyển, còn ngày nay là gần như tất cả mọi người. Kẻ được cầu xin trước kia là những thế lực siêu nhiên, còn ngày nay là những cỗ máy siêu thông minh - cả hai đều nằm ngoài tầm kiểm soát của người học.