Giọng nói có thể thành tài sản thời AI?

Một phán quyết từ Tòa án quận Tokyo (Nhật Bản) đang đặt ra câu hỏi: Khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể sao chép giọng nói của một nghệ sĩ, ai sẽ là người có quyền quyết định giọng nói ấy được sử dụng ở đâu và ai được phép thu tiền từ nó?

Giọng nói vốn là phần định danh rất tự nhiên của mỗi người. Thế nhưng trong thời đại AI, một giọng nói có thể bị thu lại, phân tích rồi tái tạo để cất lên những câu từ mà chính chủ nhân chưa từng nói ra.

Ảnh: Reuters

Khi giọng nói bị "xài chùa" trên mạng

Ngày 30.9, Tòa án quận Tokyo lần đầu đưa ra phán quyết giọng nói con người có thể được bảo vệ theo "quyền công khai" (publicity) - tức quyền kiểm soát giá trị thương mại gắn liền với danh tính người nổi tiếng. Vụ kiện do ông Kenjiro Tsuda, diễn viên lồng tiếng nổi tiếng tại Nhật Bản, đứng tên khởi kiện liên quan đến các video dùng AI nhái giọng ông. Theo trang Nippon.com, đây là lần đầu tiên một tòa án Nhật Bản đưa ra phán quyết liên quan tới giọng nói.

Kenjiro Tsuda là tên tuổi quen thuộc với người hâm mộ anime toàn cầu qua các nhân vật như Kento Nanami trong Jujutsu Kaisen hay Seto Kaiba trong Yu-Gi-Oh!.

Theo The Guardian, từ tháng 7.2024 đến tháng 9.2025, một tài khoản TikTok ẩn danh đã đăng tải 188 video sử dụng giọng thuyết minh được cho là dùng AI nhái theo chất giọng đặc trưng của Tsuda. Tài khoản này thu hút hơn 200.000 người theo dõi nhờ dùng hình ảnh gợi liên tưởng đến nhân vật Nanami.

Phía Tsuda khẳng định giọng nói của ông đã bị lợi dụng trái phép để kéo tương tác và kiếm lời. Theo tờ ORICON, các video này chủ yếu kể chuyện kỳ bí hay truyền thuyết đô thị, mang về cho chủ tài khoản khoảng 500.000 - 750.000 yen mỗi tháng (tương đương khoảng 85 - 128 triệu đồng).

Tranh chấp này không chỉ dừng lại ở việc một người tình cờ nghe thấy "giọng mình" trôi nổi trên mạng. Nó đặt ra vấn đề cốt lõi: Liệu giọng nói của một người có thể coi là tài sản để kiếm tiền hay không?

Theo TV Asahi, tòa nhận định giọng nói là biểu trưng cho nhân cách, tương tự như hình ảnh cá nhân. Việc tự ý dùng giọng của một nghệ sĩ sẽ bị coi là xâm phạm "quyền công khai" nếu mục đích nhằm khai thác "sức hút thương mại" từ tên tuổi đó.

Do vậy, câu chuyện không đơn thuần là "giọng AI có giống Tsuda hay không", mà quan trọng hơn nằm ở mục đích sử dụng và giá trị kinh tế phát sinh. Tòa cũng bác yêu cầu buộc TikTok xóa video vì phía chủ tài khoản đã tự tay xóa kênh. Dù yêu cầu cụ thể bị bác, phán quyết vẫn mang giá trị nguyên tắc pháp lý rất lớn.

Nhật Bản đã đi trước một bước?

Từ tháng 4.2026, Bộ Tư pháp Nhật Bản đã thành lập nhóm chuyên gia để rà soát trách nhiệm dân sự đối với việc tự ý dùng hình ảnh, giọng nói trong thời đại AI tạo sinh. Nhóm trải qua 5 phiên họp kéo dài đến tháng 7.2026. Tờ The Japan Times thông tin thêm, hướng dẫn của Bộ Tư pháp Nhật Bản thậm chí không bắt buộc giọng AI phải giống hệt bản gốc. Chỉ cần có sự tương đồng rõ rệt về chất giọng và phong cách biểu đạt, hành vi đó đã có thể bị xem xét vi phạm.

Điều đó cho thấy cơ quan chức năng Nhật Bản không tự nghĩ ra một loại "tài sản giọng nói" mới. Họ chỉ đang điều chỉnh cách giải thích luật hiện hành để xác định liệu giọng nói có thể được bảo vệ như một yếu tố tạo nên giá trị thương mại của cá nhân hay không.

Một diễn viên phải mất nhiều năm rèn luyện để có chất giọng và nhịp điệu riêng. Một ca sĩ hay người dẫn chương trình sống bằng chính giọng nói của mình. Nhưng với AI, quy trình đó bị đảo ngược hoàn toàn. Chỉ cần đủ dữ liệu đầu vào, máy móc có thể tạo ra một chất giọng y hệt người thật, đưa nghệ sĩ vào những sản phẩm mà họ chưa từng tham gia.

Theo The Guardian, đại diện Công đoàn Diễn viên Nhật Bản nhấn mạnh giọng nói là kết quả của hàng ngàn giờ lao động nghệ thuật. Đơn vị này cũng đã phát động chiến dịch "No More" từ năm 2024 để phản đối việc lợi dụng khuôn mặt, giọng nói nghệ sĩ trong các sản phẩm AI.

Đó không chỉ là bài toán sở hữu trí tuệ, mà là câu chuyện của lao động sáng tạo. Nếu các công ty tự tạo giọng AI để đọc quảng cáo hay sách nói thay vì thuê diễn viên thật, giá trị lao động của con người sẽ được tính ra sao? Nếu một ca sĩ phát hiện AI tạo ra hàng trăm ca khúc mới bằng giọng mình, ai là người hưởng doanh thu? Và nếu một người mất đi, ai có quyền quyết định giọng nói của họ được vang lên lần nữa?

Phán quyết của tòa án tại Tokyo chưa thể giải đáp hết mọi tình huống tương lai. Nhưng nó tạo ra cột mốc đáng chú ý. Khi AI ngày càng nói giống con người, câu hỏi lớn nhất có lẽ không phải là "AI có thể giả giọng bạn giỏi đến mức nào", mà là: "Nếu AI cất tiếng bằng giọng của bạn, ai mới là người có quyền quyết định nó được nói những gì?".