Gợi nhắc trung thu xưa qua tranh khắc gỗ, đầu sư tử giấy bồi...

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Có những mùa trung thu được nhớ bằng tiếng trống lân vang lên trong con hẻm, chiếc đèn ông sao trên tay trẻ nhỏ hay đầu sư tử giấy bồi rực rỡ sắc màu. Đó cũng có thể là những bức tranh khắc gỗ với đường nét mộc mạc, những món đồ chơi dân gian gắn với một thời thơ ấu. Khi đời sống ngày càng hiện đại, những hình ảnh ấy dần trở nên xa lạ với một bộ phận người trẻ. Dẫu vậy, ký ức về một mùa trăng mang đậm dấu ấn văn hóa Việt vẫn đang được tìm cách lưu giữ và đưa trở lại đời sống bằng những cách tiếp cận mới.

Trung thu từng được trẻ nhỏ mong đợi không chỉ bởi bánh trái hay quà tặng, mà còn bởi những món đồ chơi thủ công xuất hiện trong đời sống mỗi dịp rằm tháng tám. Từ đèn ông sao, tò he, mặt nạ giấy bồi đến đầu lân, đầu sư tử..., mỗi sản phẩm được tạo nên từ bàn tay người thợ không chỉ đáp ứng nhu cầu vui chơi mà còn chứa đựng kỹ thuật thủ công, quan niệm thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa của từng thời kỳ.

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Sự phát triển của thị trường đồ chơi, các sản phẩm công nghiệp cùng những hình thức giải trí mới khiến không gian dành cho đồ chơi dân gian ngày càng thu hẹp. Trẻ em có thêm nhiều lựa chọn, trong khi những món đồ từng quen thuộc với thế hệ trước không còn dễ dàng xuất hiện trong đời sống thường nhật.

Đưa trung thu xưa đến gần người trẻ

Điều đó không có nghĩa những chất liệu cũ mất đi sức sống. Vấn đề nằm ở cách chúng được giới thiệu và đặt vào đời sống đương đại. Bên cạnh việc bảo tồn nguyên bản, nghệ sĩ, nghệ nhân và những người làm văn hóa đang tìm cách đưa các yếu tố dân gian vào những không gian, hình thức biểu đạt mới, tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận.

Triển lãm Của trăng và ta - Of Moon and Us thuộc dự án EMGallery là một trong những cách tiếp cận như vậy. Lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống, triển lãm đặt những hình ảnh quen thuộc của mùa trăng trong mối tương tác với nghệ thuật sắp đặt, âm thanh, ánh sáng và sự tham gia của công chúng.

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Theo bà Đặng Thị Cẩm Thơ, đồng sáng lập dự án EMGallery, dự án hướng đến sự giao hòa giữa truyền thống và hiện đại, Đông và Tây, qua đó tạo ra những trải nghiệm nghệ thuật để công chúng, đặc biệt là người trẻ, có thêm điểm chạm với các chất liệu văn hóa dân gian.

Trong không gian triển lãm được biến tấu từ ba gian nhà, gợi nhớ kiến trúc truyền thống của người Việt, những hình ảnh và chất liệu dân gian được đặt trong một cách thể hiện mới. Qua đó, công chúng có cơ hội tiếp cận trực tiếp với một số loại hình nghệ thuật dân gian thay vì chỉ quan sát chúng như những hiện vật đã thuộc về quá khứ.

Nổi bật là tác phẩm sắp đặt và ứng tác Thùng thình thùng, lấy đầu sư tử dân gian Bắc bộ làm chất liệu chính. Những chiếc đầu sư tử vốn được tạo tác từ khung mây tre, giấy bồi, vải và họa tiết dân gian được phát triển thêm bằng đất nung, sơn ta, giấy bồi. Các đặc trưng tạo hình được giữ lại nhưng đặt trong một tổng thể nghệ thuật mới.

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Không dừng ở tạo hình, tác phẩm còn kết hợp đàn tranh, tỳ bà, sáo, trống bỏi, trống ếch, trống hội với guitar điện tử và hợp xướng hò khoan. Âm thanh dân gian hòa cùng âm nhạc đương đại, tạo nên một không gian để người xem không chỉ quan sát mà còn lắng nghe và tương tác.

Theo bà Cẩm Thơ, qua những trải nghiệm tại EMGallery, các chất liệu dân gian khi được đặt trong ngôn ngữ nghệ thuật đương đại có thể tạo thêm sự kết nối với công chúng trẻ. 

Từ phục dựng đến tái tạo giá trị truyền thống

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Thực tế này cho thấy khoảng cách giữa người trẻ và văn hóa truyền thống đôi khi không chỉ nằm ở mức độ quan tâm, mà còn ở cách những giá trị ấy được giới thiệu. Một món đồ chơi dân gian nếu chỉ được đặt trong tủ kính có thể trở thành hiện vật xa lạ. Nhưng khi người xem được nghe câu chuyện phía sau, quan sát quá trình tạo tác, trực tiếp chạm vào chất liệu và tham gia trải nghiệm, những hình ảnh tưởng như thuộc về quá khứ có thể trở nên gần gũi hơn.

Bên cạnh trưng bày, Của trăng và ta còn tổ chức Art Talk với chủ đề “Mỹ thuật dân gian - Đường tới tính hiện đại” và workshop “Chạm tay vào truyền thống”. Công chúng được tìm hiểu một số công đoạn thủ công như khuấy bột hồ, bồi giấy điệp, sử dụng giấy dó để tạo các lớp vật liệu trang trí cho đầu sư tử. 

"Một di sản không chỉ cần được nhìn lại hay cất giữ trong bảo tàng mà còn cần được "cất tiếng" và "tái sinh". Với nghệ sĩ, việc sáng tạo từ những hình ảnh, chất liệu truyền thống rồi đặt chúng cạnh thực hành đương đại có thể tạo nên những cách biểu đạt mới".

Đặng Thị Cẩm Thơ - đồng sáng lập EMGallery

Những hoạt động này đưa nghệ thuật dân gian ra khỏi phạm vi quan sát đơn thuần. Người xem trực tiếp tham gia vào quá trình trải nghiệm, từ đó hiểu thêm về chất liệu, kỹ thuật và công sức phía sau một sản phẩm tưởng chừng quen thuộc.

Ảnh: ĐẠI NGÔ

Việc đưa những hình ảnh xưa vào nghệ thuật đương đại cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa phục dựng và sáng tạo. Nếu phục dựng hướng đến việc tái tạo một hình thức đã có, nghệ thuật đương đại có thể bắt đầu từ chất liệu cũ để tìm một cách biểu đạt mới. Những yếu tố truyền thống vẫn được nhận diện nhưng được tái cấu trúc trong một bối cảnh khác.

Bên cạnh đó, giá trị của các sản phẩm truyền thống không chỉ nằm ở khả năng gợi nhớ. Phía sau mỗi món đồ còn là câu chuyện về nghề, bàn tay người làm và những kỹ thuật thủ công có nguy cơ mai một nếu không được tiếp nối. Một chiếc đầu sư tử giấy bồi để có được hình dáng, màu sắc và thần thái riêng phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng kinh nghiệm của người thợ.

Bởi vậy, việc đưa những chất liệu này vào các dự án nghệ thuật cũng là một cách mở rộng đời sống của chúng. Thay vì chỉ xuất hiện trong ký ức hoặc không gian trưng bày, những hình ảnh quen thuộc của mùa trăng có thể trở thành chất liệu cho các trải nghiệm văn hóa, để người trẻ không chỉ nghe kể về một Trung thu đã qua mà còn có cơ hội nhìn, chạm và tìm hiểu.

Ở góc độ ấy, gợi nhắc trung thu xưa không nhất thiết đồng nghĩa với hoài niệm. Quan trọng hơn là nhìn lại những gì từng hiện diện trong đời sống để tìm cách tiếp nối trong hiện tại. Bởi nếu chỉ dừng ở việc phục dựng nguyên bản, văn hóa dân gian có thể trở thành một hình ảnh đẹp nhưng xa cách với đời sống đương đại.

Từ tranh khắc gỗ, đầu sư tử giấy bồi đến những món đồ chơi dân gian, các hình ảnh quen thuộc của mùa trăng đang có thêm cơ hội bước ra khỏi không gian hoài niệm để trở thành chất liệu cho những trải nghiệm văn hóa mới. Điều đáng giữ lại không phải một mùa trung thu bất biến, mà là khả năng để những hình ảnh, kỹ thuật và câu chuyện làm nên mùa trăng của nhiều thế hệ tiếp tục được nhìn thấy, được thực hành và được kể lại bằng ngôn ngữ của hôm nay.