Hành trình hồi sinh gạo đỏ đặc sản miền Tây

Gạo đỏ giống lúa mùa có hàng trăm năm gắn bó với nông dân miền Tây bởi hương vị thơm ngon và khả năng thích nghi thổ nhưỡng bền bỉ. Thế nhưng, trước làn sóng phát triển của các giống lúa cao sản, lúa mùa mất dần chỗ đứng, nhiều giống lâu đời cũng bị rơi vào quên lãng. Từ thực tế đó, thầy giáo Danh Văn Dưỡng (75 tuổi, ngụ xã Óc Eo, Giang - trước đây là TT.Óc Eo, H.Thoại Sơn, An Giang) lặng lẽ phục tráng, lai tạo để hồi sinh giống lúa cho gạo đỏ mang tên Hồng Ngọc Óc Eo.

ảnh: NVCC

Khởi nguồn từ 6 hạt giống quý

Trong "ngân hàng" 3.000 giống lúa mùa Nam bộ có một cái tên cổ xưa là Tàu Binh, năng suất thấp nhưng sức sống phi thường, cho ra gạo đỏ. Giống lúa này đã bị thất truyền suốt 30 năm do không đáp ứng yêu cầu lợi nhuận.

Năm 2004, trong một chuyến gặp gỡ bạn bè làm nông nghiệp, thầy Danh Văn Dưỡng, khi ấy đang giảng dạy tại Trường THPT Vọng Thê, được tặng 6 hạt lúa Tàu Binh. Đó chính là khởi đầu cuộc hành trình hơn 20 năm phục tráng giống quý.

Sau giờ lên lớp, thầy Dưỡng dành thời gian tham gia các lớp kỹ thuật chọn tạo giống do Trung tâm khuyến nông An Giang tổ chức. Kiến thức sách vở cùng với tính tỉ mỉ đã giúp thầy vượt qua 20.000 nông dân cùng thời để hoàn thiện kỹ thuật lai tạo. "Ngày xưa, làm lúa mùa chỉ thu hoạch được 100 kg/công, không đủ ăn nên khó bán. Tôi nghĩ phải tạo ra giống lúa mới năng suất cao, vừa thơm ngon, vừa chống chịu được sâu bệnh", thầy Dưỡng nhớ lại.

Để tạo ra một giống lúa mới, không chỉ cần kiến thức mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn và may mắn. Tàu Binh, "người bố" kiên cường nổi tiếng với sức sinh trưởng trong mọi điều kiện sinh thái từ ngập lũ, phèn, hạn và khả năng kháng bệnh tốt nhưng có điểm yếu là thân thô, cơm khô, chu kỳ sinh trưởng đến 8 tháng. Để cân bằng 2 yếu tố chất lượng và năng suất, thầy Dưỡng chọn Jasmine 85 làm "người mẹ" với hương thơm dịu, cơm dẻo, được thị trường ưa chuộng.

Ảnh: NVCC

Thế hệ F1 ra đời không đồng nhất, hạt giống bố, hạt giống mẹ và có hạt chẳng giống ai. Từ những "đứa con" ấy, thầy Dưỡng tiếp tục chọn lọc, lai tiếp với giống OM 4926 (giàu sắt, thời gian sinh trưởng ngắn), nhằm khắc phục những hạn chế của giống lúa mùa như thời gian sinh trưởng dài, năng suất thấp.

Sau 12 mùa thử nghiệm, một giống lúa hội tụ đủ các phẩm chất ưu việt chính thức ra đời là Hồng Ngọc Óc Eo. "Sau nhiều vụ lai tạo và trồng thử nghiệm, cuối cùng tôi chọn được giống lúa mà chất lượng gạo còn tốt hơn cả lúa mùa nổi và năng suất cũng cao hơn hẳn. Tôi đặt tên là Hồng Ngọc Óc Eo (HNOE) để vừa thể hiện màu sắc đặc thù của hạt gạo vừa mang tên vùng đất đã sinh ra nó", thầy Dưỡng chia sẻ.

Hạt cơm thơm đến ngày hôm sau

Nông dân Lê Thanh Phong, người đầu tiên gieo giống lúa Hồng Ngọc trên cánh đồng Óc Eo cho biết: "Lúa cứng cây lắm, vụ hè thu mà không đổ ngã. Nó kháng sâu bệnh tốt, giảm chi phí sản xuất rõ rệt".

Hồng Ngọc có thời gian sinh trưởng khoảng 95 ngày, năng suất từ 7 - 9 tấn/ha, vượt xa nhiều giống lúa mùa truyền thống. Hạt gạo màu đỏ hồng, giàu Omega 3, Omega 6, amino acid, protein và vi lượng. Thầy Dưỡng tự hào kể: "Hạt gạo đỏ hồng từ vỏ đến ruột, nhai sống cũng thơm và rít chân răng. Cơm sôi là hương thơm lan khắp nhà, để qua hôm sau vẫn dẻo thơm như mới nấu".

Năm 2012 - 2013, khi phong trào trồng gạo màu lên cao, Hồng Ngọc nhanh chóng trở thành giống chủ lực tại H.Thoại Sơn cũ. Doanh nghiệp ký bao tiêu với giá tối thiểu 6.000 đồng/kg (mức giá dẫn đầu khi ấy - PV).

Vụ đông xuân năm 2013, riêng H.Thoại Sơn cũ có 60 ha gieo trồng Hồng Ngọc. Năm 2014, giống lúa đỏ này được mang sang tỉnh Champasak (Lào) để sản xuất trên diện tích 100 ha. Đất Lào khô cằn, ít phù sa nhưng năng suất trung bình vẫn đạt 6 tấn/ha, khiến người dân sở tại vô cùng kinh ngạc. Từ đó cho thấy sức chống chịu khô hạn, phèn, sâu bệnh thể hiện tính trạng trội từ gien của "cha" là giống lúa mùa.

Ảnh: NVCC

Nhiều đoàn từ Thái Lan, Campuchia tìm đến An Giang tham quan, học hỏi. Sau khi Hồng Ngọc được thị trường ghi nhận, thầy Dưỡng tiếp tục nghiên cứu, lai tạo. Đến nay, "gia đình" giống lúa Óc Eo đã có thêm 2 "người em" là: Óc Eo 8 gạo trắng, thơm dẻo; Huyền Ngọc gạo tím đen giàu anthocyanin. Cả ba có chung ưu điểm cứng cây, chống sâu bệnh, ít cần thuốc bảo vệ thực vật - điều mà nông dân mong muốn nhất.

Hiện, lúa giống Hồng Ngọc Óc Eo có giá 15.000 - 16.000 đồng/kg, lúa tươi khoảng 8.000 đồng/kg, còn gạo thành phẩm dao động 30.000 - 40.000 đồng/kg. Thầy Dưỡng cho biết điều đáng tiếc là diện tích liên kết sản xuất đã giảm mạnh từ khoảng 200 ha xuống còn 4 - 5 ha, chủ yếu phục vụ nhu cầu tiêu thụ tại địa phương, không đủ đưa ra thị trường rộng rãi như trước.

Bà Trương Thị Hà, Phó giám đốc Trung tâm giống nông lâm ngư nghiệp An Giang, đánh giá: "Phân tích chỉ số cho thấy Hồng Ngọc có hàm lượng vitamin và khoáng chất như protein, sắt, canxi, vitamin E và B1 vượt trội so với các giống khác. Giống này đã được cấp bằng bảo hộ và doanh nghiệp bao tiêu với diện tích 200 ha".

Nhờ giá trị dinh dưỡng cao, màu sắc bắt mắt và phù hợp với xu hướng thực dưỡng, gạo Hồng Ngọc đang dần trở thành "đặc sản có danh" của An Giang. Thế nhưng, điều khiến người tạo giống luôn trăn trở là con đường phát triển của Hồng Ngọc vẫn còn nhiều khoảng mở và rất cần được tiếp sức.

Dù đã xây dựng được thương hiệu riêng, giống lúa này vẫn chưa thể sản xuất đại trà do thói quen tiêu dùng gạo trắng vẫn giữ ưu thế tuyệt đối trên thị trường. Hiện, Hồng Ngọc chủ yếu được gieo trồng theo các đơn đặt hàng chuyên biệt của doanh nghiệp thực dưỡng, chứ chưa tạo thành phong trào hay vùng sản xuất lớn.

Ở tuổi 75, nhà giáo Danh Văn Dưỡng vẫn băn khoăn: "Tôi chỉ mong Hồng Ngọc được thế hệ sau nhân rộng. Bởi giống này tốt lắm, hợp với đất miền Tây, chịu phèn, chịu hạn, chịu sâu bệnh".

Sự ra đời của Hồng Ngọc Óc Eo không chỉ là thành công khoa học, mà còn là biểu tượng cho tinh thần sáng tạo của nông dân miền Tây. Họ không gìn giữ mà làm mới những giống lúa cổ truyền, biến nguồn gien quý thành những phiên bản đáp ứng tiêu chuẩn thị trường hiện đại.