Hành trình trở về của những kiệt tác mỹ thuật Việt Nam

TS Mã Thanh Cao, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, vẫn nhớ như in ngày gia đình họa sĩ Võ Lăng - người từng học Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1942 - đến bảo tàng tham quan và "gõ cửa" phòng làm việc, mở đầu cho sự trở về hanh thông của những kiệt tác các danh họa sau này.

"Bà tự giới thiệu với tôi là Tri Cầm - một người Việt đang sinh sống tại Pháp, và cho biết sau khi xem hết các tranh trưng bày ở Bảo tàng Mỹ thuật TP, bà rất xúc động. Bà ngỏ ý muốn hiến tặng những tác phẩm của chồng là họa sĩ Võ Lăng. Chúng tôi mừng như bắt được vàng", TS Mã Thanh Cao kể.

Gần một năm tạo dựng niềm tin, tới tháng 8.2014, bà Tri Cầm đồng ý hiến tặng 7 tác phẩm chất liệu sơn dầu và in khắc của họa sĩ (thay vì 4 bức như đã hứa trước đó), để bổ sung vào bộ sưu tập và trưng bày phục vụ khách tham quan. Lý do, bà Tri Cầm chỉ nói một câu đơn giản: "Tôi muốn tác phẩm của chồng được trở về bên những "đứa con tinh thần" của người cùng thời, nhất là khi bảo tàng biết trân trọng và trưng bày các tác phẩm của họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương quá đẹp".

"Đây cũng là món quà đầu tiên mà bảo tàng được tiếp nhận từ Pháp, đúng với những gì chúng tôi từng ao ước, bởi các kiệt tác này nếu trải qua những thủ tục về đấu giá và các công đoạn xin phép đưa về được VN khi đó thực sự là "trần ai", và có tiền chưa chắc mua được. Nhờ đó, manh nha hình thành "con đường di sản" hồi hương cho tranh Đông Dương sau này", TS Mã Thanh Cao chia sẻ.

ẢNH: PHẠM UYÊN

ẢNH: QUỲNH TRÂN

Từ "vía" may mắn của gia đình họa sĩ Võ Lăng và nhờ sự hỗ trợ tích cực của TS Phạm Lan Hương và PGS-TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TP.HCM, lãnh đạo Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM lại có thêm nhiều cuộc gặp gỡ thân tình mới với ông bà Lê Tất Luyện, trong những lần họ về thăm quê hương. Tạo dựng được sự tin tưởng tuyệt đối, ông bà quyết định có 4 đợt hiến tặng (năm 2017, 2019, 2023 và 2025) với gần 300 tác phẩm quý, gồm: tranh danh họa Đông Dương, bộ sưu tập của họa sĩ Lê Bá Đảng và nhiều tên tuổi mỹ thuật Gia Định.

Theo PGS-TS Lâm Nhân: "Từ "kỷ nguyên Đông Dương": Lê Phổ, Vũ Cao Đàm, Nguyễn Phan Chánh, Lê Thị Lựu, Tô Ngọc Vân đến Nguyễn Gia Trí… với những giá trị cổ điển, thanh thoát và nhân bản đến Mỹ thuật Gia Định - Sài Gòn năng động, sáng tạo và giao thoa mạnh mẽ Đông - Tây đã tạo nên tính liên tục của dòng chảy mỹ thuật VN". Đặc biệt, bộ sưu tập 29 tác phẩm của Lê Thị Lựu vô cùng giá trị. Tốt nghiệp thủ khoa khóa 1927 - 1932, bà được đánh giá là một trong những nữ họa sĩ tài ba nhất của "thế hệ Đông Dương", được xếp vào bộ tứ: Phổ - Thứ - Lựu - Đàm (Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Lê Thị Lựu và Vũ Cao Đàm). Bà từng có 2 năm dạy vẽ tại Trường Mỹ thuật Gia Định trước khi qua Pháp định cư.

TRỞ VỀ VỚI ĐẤT MẸ

Gắn bó cuộc đời tâm huyết với di sản, lần xuất ngoại nhiều kỷ niệm với ông Trịnh Xuân Yên, Phó giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, là khi sang Pháp tháng 6.2018 nhận 18 tác phẩm chất liệu lụa, sơn dầu; 2 bản sao chụp tác phẩm của họa sĩ Lê Thị Lựu do ông Ngô Thế Tân, chồng họa sĩ Lê Thị Lựu, trao cho ông bà Lê Tất Luyện lưu giữ cùng nhiều tư liệu hình ảnh, bản thảo thơ, bút tích.

"Để tiết kiệm thời gian và chi phí, đoàn chúng tôi được hai bác bố trí cho nghỉ ngơi chung tại căn hộ nhỏ ở Paris. Nhờ mỗi ngày cùng nhau tâm sự, tôi càng hiểu thêm tình yêu VN của hai bác sâu đậm vô cùng", ông Yên cho biết.

ẢNH: PHẠM UYÊN

ẢNH: PHẠM UYÊN

ẢNH: PHẠM UYÊN

ẢNH: PHẠM UYÊN

Nhấp ngụm nước trà, ông Yên kể tiếp: "Hoàn thành hết các thủ tục giao nhận, chúng tôi xin gia đình cho tháo rời các bức tranh quý ra, cho vào ống để bảo quản cẩn thận rồi bỏ vào ba lô mang theo bên người. Thời tiết Paris lúc đó lạnh lắm, căn hộ hai bác ở lại xa sân bay nhưng bác trai cứ nằng nặc muốn đưa đoàn ra tận nơi mới an tâm. Nếu vậy, phải xuất hành từ 3 giờ sáng. Thương hai bác quá, đoàn quyết định chiều hôm trước ra sân bay bằng taxi, nghỉ lại tại phòng chờ. Ba thành viên cứ chia nhau một người ngủ, hai người thức để canh… báu vật. Ngồi trên máy bay, mỗi người phải ôm khư khư ba lô của mình. Về tới Tân Sơn Nhất, ngồi lên xe của bảo tàng ra đón mới trút được nỗi lo "bom tấn" đè nặng suốt chặng bay dài".

Rút kinh nghiệm chuyến đi trước, lần tiếp nhận các kiệt tác hội họa Đông Dương năm 2025 bài bản và chuyên nghiệp hơn. Đích thân Phó giám đốc Sở VH-TT TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt, Phó giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM Trần Minh Công cùng PGS-TS Lâm Nhân - Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TP.HCM, bay qua Pháp từ sớm.

"NGHĨ ĐẾN CÁI ĐƯỢC, TÔI THẤY LÒNG NHẸ ĐI"

Khi được hỏi về niềm đam mê sưu tập tranh, ông bà Lê Tất Luyện chia sẻ với PV Thanh Niên: "Hành trình mua tranh quý của chúng tôi có lúc gặp may mắn nhưng nhiều khi cũng trần ai, khổ lắm". Bà Thụy Khuê kể: "Tôi mua bức sơn mài Tắm trăng (sơn mài trừu tượng) của ông Văn Đen ở Paris từ sự tình cờ của một cửa hàng sắp… dẹp tiệm. May tôi đến đúng lúc mới mua được bảo vật này, quý lắm; hay bức Tuồng đời (1967, sơn dầu) của Bùi Xuân Phái thì giờ có đống tiền không sở hữu được. Kiệt tác Phụ nữ Bắc vấn tóc trần (lụa, Vũ Cao Đàm) cũng rất lạ. Đây là bức có chiều sâu của nghệ thuật Phục hưng. Vũ Cao Đàm là họa sĩ mỹ thuật Đông Dương đi tiên phong và sáng tạo ở những điều đặc biệt, không dễ ai có. Bức quý nữa là Thiên thai (1975, sơn dầu, ba tấm ghép) cũng nhiều chuyện hay…".

Nếu như Nguyễn Gia Trí là một bậc thầy tranh sơn mài thì Phạm Tăng là bậc thầy tranh sơn dầu. VN có hai danh họa được trau dồi nghệ thuật ở Rome (Ý) là Lê Văn Đệ và Phạm Tăng. Ông Đệ sau này về nước làm Giám đốc Trường Mỹ thuật Gia Định từ năm 1956 đến khi mất. Còn Phạm Tăng nhận học bổng sang Ý học hội họa từ năm 1959. Ông xây dựng sự nghiệp bên trời Tây và được Rome mời vào Viện Hàn lâm nghệ thuật…

ẢNH: MÃ THANH CAO

ẢNH: MÃ THANH CAO

Trở lại mối lương duyên để có được kiệt tác, ông bà Lê Tất Luyện kể: "Hồi đó, nhà tôi chơi thân với Phạm Tăng, nhân lúc vui vẻ là tìm cách… "dụ" mua Thiên thai nhưng ông vẫn nhất quyết không bán. Vì ông đang còn một bức hoành tráng nữa nên thích có hai bức để lại cho đời. Ai ngờ, một ngày đẹp trời, ông bỗng muốn về thăm quê sau hơn nửa thế kỷ xa xứ, nhưng lại… không có tiền. Chợt nhớ lời đề nghị khi xưa, ông điện thoại gọi chúng tôi "muốn ngồi tính toán lại với nhau". "Tôi sẽ sở hữu một bức, cho ông bà sở hữu một bức nhé", ông ấy tha thiết. Nhờ vậy, tôi sở hữu được Thiên thai, nghĩ âu cũng cái duyên".

Theo dòng cổ điển hữu hình, Thiên thai của Phạm Tăng trở về với nghệ thuật Phục hưng. Ông cho những thiên thần của Botticelli trên vòm Vatican lột xác, thành những cô tiên trong thần thoại Việt. Rồi ông đem những nàng tiên của ông vào vòng luân hồi, không ngừng quay cuồng trong vũ trụ âm dương, chao đảo từ thế giới bên này sang thế giới bên kia, tạo sự khủng hoảng mê ly, dấy lên ma lực cuốn hút vô thường, khiến người xem không muốn rời cảnh sắc thiên thai thần tiên lạ lùng và huyền bí ấy. Nhờ những đường nét tuyệt vời, mong manh, tế nhị, vẽ mà như sương khói, Thiên thai của Phạm Tăng trở thành tác phẩm độc đáo nhất mà hội họa VN có được trong vòng hơn nửa thế kỷ nay.

Khi chứng kiến cảnh con cháu của ông bà Lê Tất Luyện đến quay những thước phim tư liệu về một nơi được xem là "bảo tàng nghệ thuật Việt xa xứ", từng gắn bó với cha mẹ như là máu thịt và cả trời tuổi thơ của mình, Phó giám đốc Sở VH-TT TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt lặng người vì xúc động. Bởi ngoài số được chính các danh họa tặng, còn lại là "gia tài tranh" đồ sộ của cả đời người hai ông bà cất công lao tâm khổ tứ mua từ đồng tiền lương dành dụm làm việc cật lực nơi xứ người.

Hạnh phúc nhìn ngắm những kiệt tác của mỹ thuật VN trở về trưng bày trang trọng cho công chúng chiêm ngưỡng tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, ông Nguyễn Minh Nhựt xúc động: "Tôi biết, đằng sau mỗi bức tranh là cả một câu chuyện độc đáo giữa chủ nhân và người sưu tập. Đặc biệt là bức vẽ Chữ Phái có chữ ký của Bùi Xuân Phái tôi nghĩ là độc bản. Giờ bên ấy không gian trống trơn, nhớ rằng lúc ấy tôi đã bần thần…; từng kiệt tác qua tay ông bà đưa sang cho chúng tôi niêm phong giao đơn vị vận chuyển tranh uy tín của Pháp. Đó là sự chia xa tinh thần, còn với thời buổi giá tranh đang tăng nhanh chóng mặt như hiện nay thì giá trị tiền mặt của toàn bộ "gia tài" mà ông bà hiến tặng đã lên đến con số rất… khủng. Đó là một nghĩa cử văn hóa phi thường, thể hiện khát vọng cao đẹp: Di sản mỹ thuật của người VN ở nước ngoài được trở về và phục vụ nhân dân, tại đất mẹ. Tấm lòng ấy là cây cầu kết nối quá khứ với hiện tại, nghệ thuật với cộng đồng và những người con xa xứ với cội nguồn dân tộc".