Hòa thượng Danh Lung: Nghiên cứu luận án tiến sĩ thứ hai, mong gìn giữ văn hóa Khmer

Vừa trở về sau chuyến dự hội thảo khoa học chủ đề vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới tại Hà Nội, hòa thượng Danh Lung tiếp PV Thanh Niên tại chùa Candaransi (phường Xuân Hòa, TP.HCM). Nhắc đến luận án tiến sĩ về nghi lễ vòng đời của người Khmer Nam bộ, vị hòa thượng ngoài 60 tuổi say sưa kể về những chuyến đi thực tế, gặp gỡ người dân để tìm hiểu phong tục, nghi lễ truyền thống.

ẢNH: ĐĂNG HUY

"Nếu chúng ta không biết đó là một tài sản quý mà ông bà để lại, không nghiên cứu để bảo lưu, phát huy thì nó sẽ mất đi", hòa thượng chia sẻ. Dù bận công tác Giáo hội và xây dựng chùa Khmer, hòa thượng vẫn tranh thủ học tập, có ngày thức từ 4 giờ sáng đến nửa đêm. Người hướng dẫn từng phải nhắc sư giữ gìn sức khỏe.

"Tôi tham gia công tác Giáo hội, công tác xã hội rất nhiều. Những công việc đó với việc nghiên cứu mình phải sắp xếp cho phù hợp. Tất nhiên sẽ chậm hơn người ta đôi chút, nhưng không vì lý do đó mà mình chỉ cống hiến, không tiếp tục học tập", hòa thượng nói.

Ở tuổi ngoài 60, sư đã có bằng tiến sĩ Dân tộc học và đang nghiên cứu luận án thứ hai về quản lý giáo dục.

Từ học lại lớp 3 đến hai bằng thạc sĩ

Nhắc về tuổi thơ, hòa thượng Danh Lung kể mình sinh ra trong gia đình có truyền thống Phật giáo Nam tông Khmer. Từ nhỏ, cậu bé đã quen với hình ảnh những người thân khoác áo tu hành, ấn tượng với đời sống giản dị của các vị tu sĩ. Năm 8 tuổi, cậu xin gia đình cho xuất gia.

ẢNH: VŨ PHƯỢNG

Những năm chiến tranh, quê nhà ở Kiên Giang (nay là An Giang) thường xuyên xảy ra giao tranh. Năm 1974, sau khi tham gia một cuộc biểu tình, sư phải chuyển sang chùa khác để tránh nguy hiểm, việc học vì thế nhiều lần gián đoạn.

"Học lớp 3 tôi cũng phải học đi học lại mấy lần", hòa thượng nhớ lại.

Sau năm 1975, hòa thượng vừa giảng dạy Phật học và Pali ở quê, vừa học bổ túc văn hóa. Càng đứng lớp, sư càng thấy mình cần học thêm để hướng dẫn người khác tốt hơn. Cuối năm 1988, sư lên TP.HCM để hoàn thành cấp 3 (trung học).

Con đường đại học lại thêm một lần dang dở. "Sau khi thi đỗ Trường đại học Bách khoa TP.HCM, tôi nhận được thư viết tay rằng mẹ ở quê bị bệnh nặng. Không thể yên tâm tiếp tục việc học, tôi trở về quê chăm sóc mẹ. Đến khi mẹ mất, lo xong 100 ngày sư mới quay lên lại TP.HCM", sư Danh Lung kể.

Nhưng do không làm thủ tục bảo lưu kết quả học tập nên khi trở lại TP.HCM, sư không thể tiếp tục chương trình tại trường như dự định. Dẫu vậy, vị tu sĩ vẫn tìm cơ hội học tiếp, sau đó theo đuổi ngành kiến trúc và xây dựng.

ẢNH: VŨ PHƯỢNG

Đến khi làm đồ án tốt nghiệp ngành kiến trúc, hòa thượng chọn thiết kế Học viện Phật giáo Nam tông Khmer. Sư mong có một ngôi trường phù hợp với việc học tập, sinh hoạt và tu học của tăng sinh Khmer.

Khi Học viện Phật giáo Nam tông Khmer tại Cần Thơ được thành lập năm 2006, sư càng quan tâm đến công tác đào tạo. Hòa thượng tiếp tục học, hoàn thành 2 bằng thạc sĩ về quản trị kinh doanh và quản lý giáo dục, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo thế hệ tu sĩ trẻ.

"Nếu mình không có kiến thức ngoài xã hội thì làm sao đem kiến thức trong đạo để phổ biến cho xã hội? Mình phải có kiến thức đời, kiến thức đạo, kết hợp hai cái này đi song song với nhau", hòa thượng chia sẻ về quan niệm học tập của mình.

ẢNH: ĐĂNG HUY

Học tiến sĩ từ nỗi lo văn hóa Khmer mai một

Trong những chuyến đi thực tế tại các địa phương, hòa thượng Danh Lung nhận thấy nhiều phong tục, nghi lễ truyền thống của đồng bào Khmer đang thay đổi. Có những nghi lễ từng gắn bó với đời sống cộng đồng nhưng nay ít người còn hiểu rõ ý nghĩa.

Từ trăn trở ấy, sư quyết định theo đuổi luận án tiến sĩ "Diễn trình và giá trị của nghi lễ vòng đời trong cộng đồng của người Khmer ở Nam bộ" tại Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM).

"Để thực hiện công trình, tôi nghiên cứu thực địa tại các tỉnh miền Tây và Đông Nam bộ. Tôi tìm hiểu những nghi lễ gắn với các giai đoạn trong cuộc đời con người, từ đó nhận diện những giá trị truyền thống đang được duy trì hoặc có nguy cơ mai một", hòa thượng kể.

Có những phong tục, nghi lễ ngay cả các cụ ở tuổi 80 - 90 cũng không còn nhớ rõ. Với sư, đó là điều đáng lo bởi những giá trị được ông bà truyền lại có thể mất đi nếu không kịp tìm hiểu, ghi chép.

Ngày 21.9.2022, hòa thượng bảo vệ thành công luận án tiến sĩ và là vị tu sĩ Khmer đầu tiên nhận bằng tiến sĩ tại Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM.

Có bằng tiến sĩ đầu tiên, hòa thượng lại tiếp tục nghiên cứu luận án thứ hai về quản lý giáo dục. Nếu công trình trước tập trung vào những giá trị văn hóa cần gìn giữ, lần nghiên cứu này gắn với việc đào tạo những người có thể tiếp nối, phát huy các giá trị ấy.

Sư đặc biệt quan tâm đến chất lượng đào tạo tại các cơ sở giáo dục Phật giáo, mong Học viện Phật giáo Nam tông Khmer mở thêm những ngành học gắn với đời sống đồng bào Tây Nam bộ.

Khi người trẻ không còn nói được tiếng mẹ đẻ

Nỗi lo văn hóa Khmer mai một mà hòa thượng Danh Lung nhắc đến không chỉ xuất phát từ những chuyến đi nghiên cứu.

Trong một lần đến địa phương xây dựng chùa, sư gặp những người trẻ 18 - 19 tuổi không còn nói được tiếng Khmer. Nhắc lại chuyện này, hòa thượng cho biết có những người vẫn hiểu khi nghe tiếng mẹ đẻ nhưng không thể sử dụng thành thạo để giao tiếp.

ẢNH: ĐĂNG HUY

Điều đó khiến sư trăn trở. Nếu người trẻ không còn sử dụng tiếng Khmer trong đời sống hằng ngày, việc truyền lại tiếng nói, chữ viết và những phong tục của cộng đồng cho thế hệ sau sẽ gặp nhiều khó khăn. Từ thực tế ấy, hòa thượng tổ chức lớp học tiếng Khmer tại các chùa ở địa phương.

"Nếu không có chùa thì không giữ được tiếng nói, chữ viết. Chùa Khmer cũng là nơi gắn kết các hoạt động cộng đồng. Từ ngày sư về Candaransi, các ngày lễ, hoạt động như đua ghe ngo có cả người Kinh, người Hoa cùng đến tham gia", hòa thượng chia sẻ.

Hòa thượng còn tham gia xây dựng, phục dựng nhiều ngôi chùa tại các địa phương. Khi công trình ổn định, sư giao lại cho các vị khác tiếp tục chăm lo. Sư cũng làm nhiều căn nhà, xây cầu nông thôn giúp bà con khó khăn.

Kiến thức kiến trúc học được trước đây cũng được hòa thượng vận dụng vào việc thiết kế chùa. Sư cho biết mình không nhận tiền công thiết kế, bởi mỗi công trình còn là nơi gìn giữ những nét đặc trưng trong văn hóa Khmer.

ẢNH: ĐĂNG HUY

Hòa thượng Danh Lung còn dành nhiều tâm huyết cho chuyện học hành của người trẻ. Từ năm 1993, chùa Candaransi đã đón sinh viên khó khăn đến ở để theo học tại TP.HCM. Có thời điểm khoảng 40 - 60 em cùng sinh sống, gồm cả sinh viên Khmer và người Kinh đến từ nhiều địa phương.

Các em được hỗ trợ chỗ ở, bữa sáng và bữa trưa, còn bữa chiều tự sắp xếp. Hòa thượng cũng tham gia vận động học bổng để tiếp sức những sinh viên có hoàn cảnh khó khăn.

"Có lần đi công tác, tôi bất ngờ gặp lại một người nay đã trở thành bác sĩ. Người này nhận ra tôi, dừng lại thăm hỏi. Tôi thì không thể nhớ hết được vì chùa đã nuôi rất nhiều sinh viên, nhìn các bạn trưởng thành, có công việc và cuộc sống riêng vậy tôi vui lắm", sư Danh Lung cười chia sẻ.

Các vị tu sĩ tại chùa Candaransi cũng được khuyến khích tiếp tục học lên cao. Theo thông tin hòa thượng cung cấp, hiện chùa có 2 vị có bằng tiến sĩ, 2 vị đang làm luận án tiến sĩ và nhiều vị theo học chương trình thạc sĩ.

ẢNH: VŨ PHƯỢNG

Cuối buổi trò chuyện, nhắc đến những thế hệ đi trước từng tu học trong điều kiện thiếu thốn nhưng vẫn có nhiều đóng góp cho cộng đồng, hòa thượng nói: "Bây giờ đất nước thanh bình, có đầy đủ vật chất mà mình không làm được cái gì để cho thế hệ mai sau thì rất là uổng, rất là phí cuộc đời của mình".