Học cách lắng nghe sức khỏe tâm thần

Phản ứng này không khó hiểu, bởi trong nhận thức của nhiều người, hai chữ "tâm thần" vẫn gắn với định kiến. Chỉ cần nhắc đến, nhiều người lập tức nghĩ đến việc "có vấn đề".

Lắng nghe những tín hiệu sớm của sức khỏe tâm thần

Trong thực tế, áp lực học tập, công việc hay những căng thẳng trong cuộc sống là điều phổ biến trong xã hội hiện đại. Vấn đề không nằm ở việc con người có áp lực hay không, mà ở chỗ chúng ta có nhận diện và xử lý những áp lực ấy kịp thời hay không.

Vì vậy, việc theo dõi các yếu tố nguy cơ không nên bị hiểu đơn thuần như một hình thức giám sát người có vấn đề, mà nên được nhìn nhận như một cách để xã hội học cách lắng nghe những tín hiệu sớm của sức khỏe tâm thần.

Ảnh minh họa: AI

Thực tế, không phải mọi biểu hiện căng thẳng, mất ngủ hay kiệt sức cảm xúc đều là rối loạn tâm thần. Đôi khi, đó chỉ là dấu hiệu của áp lực hoặc thiếu điểm tựa tinh thần.

Trong quá trình làm tham vấn tâm lý, tôi từng gặp nhiều trường hợp mà vấn đề cốt lõi không phải là bệnh lý nghiêm trọng. Điều họ thiếu đôi khi chỉ là một người chịu lắng nghe. Khi có cơ hội chia sẻ những cảm xúc bị dồn nén, nhiều người đã cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều.

Thế nhưng trước khi tìm đến chuyên gia, không ít người vẫn ngại chia sẻ với gia đình hay bạn bè về tình trạng căng thẳng của mình. Không phải vì họ không có người thân, mà vì sợ bị đánh giá là yếu đuối hoặc "nghĩ quá nhiều". Sự im lặng kéo dài khiến áp lực tích tụ ngày một lớn hơn.

Ở nhiều quốc gia, các chương trình sàng lọc sức khỏe tâm thần trong trường học, nơi làm việc và cộng đồng đã được triển khai từ nhiều năm. Mục tiêu là phát hiện sớm các dấu hiệu căng thẳng tâm lý để có thể hỗ trợ kịp thời. Bởi phần lớn rối loạn tâm thần không xuất hiện đột ngột. Chúng thường bắt đầu từ những áp lực tích tụ trong học tập, công việc, các mối quan hệ hay những biến cố trong cuộc sống.

Nếu được nhận diện sớm, người gặp khó khăn tâm lý có thể được hỗ trợ bằng tham vấn hoặc các biện pháp can thiệp nhẹ nhàng. Trong nhiều trường hợp, chỉ cần một không gian lắng nghe đúng lúc cũng có thể giúp một người vượt qua giai đoạn khó khăn.

Ngược lại, khi các tín hiệu ban đầu bị bỏ qua, áp lực có thể tích tụ thành khủng hoảng. Không ít người chỉ tìm đến hỗ trợ khi đã mất ngủ kéo dài, suy sụp tinh thần hoặc có hành vi tự làm hại bản thân.

Một nghịch lý khá phổ biến hiện nay là con người sẵn sàng đi khám sức khỏe thể chất định kỳ, nhưng lại rất ngại nói về sức khỏe tâm thần. Chúng ta có thể dễ dàng chia sẻ việc đau dạ dày, đau lưng hay cảm cúm, nhưng lại im lặng khi cảm thấy kiệt sức, lo âu kéo dài hoặc trống rỗng trong tâm trí.

Sự im lặng ấy nhiều khi không xuất phát từ sự mạnh mẽ, mà từ nỗi sợ bị đánh giá. Vì vậy, những tranh luận quanh dự thảo lần này cũng có thể là cơ hội để xã hội nhìn lại cách mình đang đối xử với sức khỏe tâm thần. Thay vì chỉ đặt câu hỏi liệu mình có bị "giám sát" hay không, có lẽ điều quan trọng hơn là chúng ta đã thật sự biết lắng nghe sức khỏe tâm thần của mình hay chưa.

Ảnh minh họa: AI

Cần cách tiếp cận đồng bộ

Để các chính sách liên quan đến sức khỏe tâm thần phát huy hiệu quả, cần có cách tiếp cận thận trọng và đồng bộ. Truyền thông cần giải thích rõ mục tiêu của việc theo dõi các yếu tố nguy cơ để tránh hiểu lầm là giám sát người có vấn đề.

Đồng thời, hệ thống hỗ trợ tâm lý cũng cần được đầu tư đúng mức. Hiện nay, ở nhiều trường học và doanh nghiệp, dịch vụ tham vấn tâm lý vẫn còn hạn chế, thậm chí chưa có chuyên viên chuyên trách. Nếu phát hiện sớm nhưng không có nơi tiếp nhận và hỗ trợ, thì chính sách dù đúng hướng cũng khó đạt hiệu quả.

Về lâu dài, cần phát triển đội ngũ tham vấn - trị liệu và tạo điều kiện để họ làm việc chính thức trong trường học, bệnh viện, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây là lực lượng quan trọng kết nối giữa việc nhận diện nguy cơ và hỗ trợ tâm lý ban đầu.

Quan trọng hơn, xã hội cũng cần hình thành một văn hóa mới: nói về sức khỏe tâm thần một cách bình thường, không phán xét. Bởi một xã hội khỏe mạnh không phải không có áp lực, mà là xã hội biết nhận ra áp lực và biết cách hỗ trợ người khó khăn tâm lý vượt qua nó.

Thay vì sợ bị "giám sát", có lẽ điều cần thiết hơn là học cách lắng nghe sức khỏe tâm thần của chính mình và của những người xung quanh.

Khi một người nói rằng họ đang rất áp lực, đó không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối. Đôi khi, đó chỉ đơn giản là một lời nhắc rằng họ đang cần được lắng nghe.