Sức khỏe tâm thần: Bác sĩ nói gì về lo ngại ‘y khoa hóa’ cảm xúc?

Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới, giám sát cộng đồng nên thúc đẩy cách tiếp cận nhân quyền và lấy con người làm trung tâm, tránh chẩn đoán quá mức bằng cách tích hợp dịch vụ tâm thần vào chăm sóc sức khỏe chung và hỗ trợ cộng đồng. Hiệp hội Tâm thần Mỹ (APA) cũng ủng hộ sàng lọc dựa trên bằng chứng để phân biệt giữa phản ứng bình thường và rối loạn, tránh “dán nhãn” bệnh không cần thiết.

Giám sát nguy cơ hay “y khoa hóa” cảm xúc?

Theo bác sĩ chuyên khoa 1 Nguyên Phi Yến, Khoa Tâm thể, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức (TP.HCM), việc giám sát nguy cơ rối loạn tâm thần trong cộng đồng theo dự thảo thông tư của Bộ Y tế Việt Nam không phải “y khoa hóa” các cảm xúc đời thường, mà tập trung vào việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ để phòng ngừa và can thiệp kịp thời, giúp giảm gánh nặng bệnh tật.

Ảnh minh họa: AI

Dự thảo quy định giám sát đối tượng như người có áp lực kéo dài từ công việc hoặc học tập, đồng thời nhấn mạnh vào việc xây dựng công cụ tự đánh giá để người dân chủ động phòng ngừa, tránh tạo gánh nặng không cần thiết.

Cùng quan điểm trên, thạc sĩ - bác sĩ chuyên khoa 2 Đặng Trần Khang, chủ nhiệm Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Quân y 175, cho rằng đây là một yêu cầu mang tính thực tiễn.

“Giám sát trong cộng đồng sẽ giúp phát hiện sớm những người có dấu hiệu bất thường, hỗ trợ, tư vấn kịp thời và ngăn ngừa tình trạng trở nặng. Điều này giống như việc tầm soát tăng huyết áp hoặc tiểu đường từ đó đề ra các biện pháp can thiệp sớm, kịp thời để ngăn chặn các rối loạn tâm thần phát sinh, phát triển hoặc để điều trị đầy đủ. Nguy cơ 'y khoa hóa' chỉ xảy ra khi làm không đúng, như gắn nhãn bệnh quá sớm, xem mọi cảm xúc tiêu cực là bệnh lý, lạm dụng chẩn đoán hoặc thuốc”, bác sĩ Khang nói.

Ai có thể phát hiện dấu hiệu bất thường của người bệnh?

Bác sĩ Khang cho biết, cần phân biệt rõ giữa những biểu hiện tâm lý bình thường và biểu hiện bệnh lý. Một số trạng thái tâm thần bất thường có thể xuất hiện tạm thời ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, khi các biểu hiện này kéo dài, vượt khỏi khả năng tự kiểm soát, gây đau khổ về mặt lâm sàng và làm rối loạn các chức năng xã hội, nghề nghiệp (lao động, học tập), giao tiếp hoặc các chức năng quan trọng khác thì chúng đã chạm đến ngưỡng bệnh lý.

Các cảm xúc như buồn, lo lắng, căng thẳng… là phản ứng tâm lý tự nhiên trước khó khăn, như nỗi buồn khi mất người thân, lo lắng trước kỳ thi hoặc công việc, stress khi gặp áp lực… Chúng không phải là bệnh và thường sẽ giảm khi hoàn cảnh thay đổi. Nhưng rối loạn tâm thần khác với cảm xúc bình thường, gây ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, công việc hoặc quan hệ xã hội và người bệnh khó tự kiểm soát hoặc hồi phục.

Theo bác sĩ Phi Yến, gia đình và người thân của người bệnh thường có khả năng phát hiện sớm nhất các dấu hiệu bất thường (như rút lui xã hội, buồn bã kéo dài) do tiếp xúc hằng ngày. Bạn bè và đồng nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng, đặc biệt ở môi trường làm việc hoặc xã hội, bằng cách nhận biết dấu hiệu như giảm năng suất học tập, công việc hoặc lo âu tăng cao.

Bác sĩ Yến cũng cho biết các trường học nên triển khai hiệu quả trong việc sàng lọc phổ quát cho học sinh, để phát hiện rủi ro sớm ở trẻ em và thanh thiếu niên. Theo hướng dẫn của Hiệp hội Tâm thần trẻ em và thiếu niên Mỹ (AACAP), sự kết hợp giữa gia đình, trường học và bạn bè tạo thành mạng lưới hỗ trợ sớm, giúp can thiệp kịp thời.

ẢNH: AI

Phòng ngừa sớm các nguy cơ bệnh tâm lý, tâm thần

Để phòng ngừa sớm và hiệu quả các nguy cơ bệnh tâm lý, tâm thần, bác sĩ Khang đưa ra một số lời khuyên sau:

Chủ động quan tâm sức khỏe tinh thần: Cũng giống như sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần cần được chăm sóc thường xuyên. Khi có các dấu hiệu như mất ngủ kéo dài, lo âu, buồn chán, dễ cáu gắt, giảm hứng thú với công việc hoặc học tập, nên chú ý theo dõi và tìm cách hỗ trợ sớm.

Chia sẻ và không giấu cảm xúc: Người có nguy cơ nên trao đổi với người thân, bạn bè hoặc người tin tưởng khi gặp khó khăn tâm lý. Việc chia sẻ giúp giảm căng thẳng và tránh việc giữ mọi cảm xúc tiêu cực trong lòng.

Gia đình cần lắng nghe và hỗ trợ: Gia đình nên lắng nghe, thấu hiểu và tránh phán xét. Thái độ quan tâm, động viên và kiên nhẫn của người thân có vai trò rất quan trọng trong việc giúp người có nguy cơ ổn định tâm lý.

Duy trì lối sống lành mạnh: Ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, giữ chế độ ăn uống hợp lý, hạn chế rượu bia, chất kích thích giúp cải thiện đáng kể sức khỏe tinh thần.

Tìm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần: Nếu các biểu hiện tâm lý kéo dài, nặng lên hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, nên đến cơ sở y tế hoặc gặp bác sĩ, chuyên gia tâm thần để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.