Hơn 800 hiện vật kể chuyện đời sống đồng bào Khmer Nam bộ

Những câu chuyện được kể bằng hiện vật

Bảo tàng văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Trà Vinh nằm giữa không gian nhiều cây xanh, yên tĩnh, thuộc phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long (trước đây là TP.Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh). Công trình được xây dựng năm 1995, gồm 2 tầng, diện tích sử dụng hơn 1.700 m², kết hợp kiến trúc hiện đại với những nét đặc trưng của kiến trúc Khmer truyền thống. 

ẢNH: DUY TÂN

Những đường nét trang trí, mảng phù điêu cùng phần mái với các đỉnh chóp nhọn tạo cho công trình vẻ cổ kính, đặc trưng, đồng thời gợi mở về không gian văn hóa được lưu giữ bên trong. Phần lớn hiện vật được bố trí tại 4 phòng trưng bày trên tầng 2, xoay quanh các chủ đề: văn hóa tâm linh; đời sống vật chất và sinh hoạt; nghề truyền thống; văn hóa, nghệ thuật trình diễn của người Khmer.

ẢNH: DUY TÂN

Một trong những không gian đáng chú ý là khu vực giới thiệu về tôn giáo, tín ngưỡng. Với đồng bào Khmer Nam bộ, Phật giáo Nam tông Khmer giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần. Vì vậy, hình ảnh ngôi chùa cùng các nghi lễ tôn giáo trở thành một phần không thể thiếu trong không gian trưng bày.

ẢNH: DUY TÂN

Tại đây, chính điện Phật giáo Nam tông Khmer được tái hiện cùng mô hình Sala thờ Néak Tà và hệ thống mô hình hơn 143 ngôi chùa Khmer. Những pho tượng Phật, tượng thần cùng các tác phẩm điêu khắc cho thấy sự giao thoa giữa dấu ấn Bà La Môn giáo và Phật giáo trong văn hóa Khmer.

Qua những đường nét chạm khắc trên tượng và hiện vật, khách tham quan có thể cảm nhận sự khéo léo, tinh tế của các nghệ nhân Khmer. Đó không chỉ là những tác phẩm phục vụ đời sống tín ngưỡng mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ và thế giới tinh thần của cộng đồng cư dân đã sinh sống lâu đời ở Nam bộ.

ẢNH: DUY TÂN

Giữ lại dấu vết những nghề xưa

Nếu không gian tín ngưỡng giúp hình dung đời sống tâm linh thì khu vực văn hóa vật chất đưa người xem trở về với cuộc sống thường nhật của người Khmer xưa. Ở đó có những vật dụng quen thuộc như cày, bừa, phảng, cù nèo, nôm, lọp, xà nô... Đây từng là những công cụ gắn với công việc đồng áng, đánh bắt thủy sản và sinh kế của người dân.

ẢNH: DUY TÂN

Những hiện vật ấy cho thấy cuộc sống của cư dân Khmer từng gắn bó mật thiết với ruộng đồng, sông rạch và nguồn lợi tự nhiên. Từ dụng cụ sản xuất đến ngư cụ, mỗi món đồ đều gắn với một công việc, một cách mưu sinh và một phần ký ức cộng đồng.

Nhiều công cụ không chỉ được tạo ra để sử dụng mà còn được chăm chút bằng hoa văn, đường nét chạm khắc. Những chi tiết ấy khiến vật dụng lao động không chỉ có giá trị sử dụng mà còn trở thành những hiện vật mang giá trị văn hóa, mỹ thuật.

ẢNH: DUY TÂN

Không gian sinh hoạt gia đình cũng được tái hiện với bàn thờ tổ tiên và khu vực bếp trong ngôi nhà của người Khmer tại các phum sóc. Qua cách bài trí, người xem có thể hình dung phần nào nếp sống gia đình truyền thống, nơi sinh hoạt thường ngày gắn bó với tín ngưỡng, phong tục và mối quan hệ cộng đồng.

Trang phục và trang sức của người Khmer cũng được giới thiệu. Màu sắc, kiểu dáng và họa tiết trên trang phục không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn mặc mà còn góp phần thể hiện đặc điểm văn hóa, sinh hoạt và những dịp lễ hội của cộng đồng.

ẢNH: DUY TÂN

Văn hóa Khmer còn được thể hiện qua những nghề truyền thống. Các công cụ dệt chiếu, đan lát, làm cốm dẹp, điêu khắc... được trưng bày cùng những sản phẩm do nghệ nhân tạo ra. Từ khung dệt, cối, chày giã cốm dẹp đến các sản phẩm làm từ gỗ, tre, nứa, tất cả cho thấy sự khéo léo trong việc tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để phục vụ đời sống. 

ẢNH: DUY TÂN

Chị Vân Nami, thuyết minh viên tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh, cho biết thông qua hệ thống hiện vật, hình ảnh và tư liệu được trưng bày, bảo tàng mong muốn giúp du khách hiểu rõ hơn về đời sống, tín ngưỡng, phong tục, nghệ thuật cũng như những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer Nam bộ.

“Mỗi hiện vật ở đây không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn kể một câu chuyện về đời sống của đồng bào Khmer qua nhiều thế hệ”, chị Vân Nami chia sẻ.

ẢNH: DUY TÂN

Sân khấu bước vào bảo tàng

Ở phòng trưng bày cuối cùng, không gian trở nên nhiều màu sắc với các loại nhạc cụ, trang phục, mặt nạ cùng hình ảnh, mô hình liên quan đến nghệ thuật trình diễn của người Khmer.

Đáng chú ý là không gian tái hiện sân khấu Rô băm và sân khấu ca kịch Dù kê, những loại hình nghệ thuật đặc trưng của đồng bào Khmer Nam bộ. Nếu những căn phòng trước kể chuyện bằng công cụ lao động, trang phục hay tượng thờ thì ở đây, văn hóa Khmer được thể hiện qua âm thanh, hình thể, sân khấu và những nhân vật hóa trang.

ẢNH: DUY TÂN

Các loại nhạc cụ giúp người xem nhận diện một phần hệ thống âm nhạc truyền thống. Những bộ trang phục, chiếc mặt nạ dùng trong biểu diễn gợi lên thế giới sân khấu với những câu chuyện, nhân vật và cách biểu đạt riêng. Rô băm và dù kê không chỉ là những loại hình nghệ thuật để thưởng thức. Qua sân khấu, cộng đồng Khmer lưu truyền những câu chuyện, quan niệm về cuộc sống và các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

ẢNH: DUY TÂN

Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh không nằm ở sự đồ sộ của từng hiện vật mà ở cách hàng trăm hiện vật được đặt cạnh nhau, tạo thành một câu chuyện liền mạch. Từ ngôi chùa, pho tượng, bàn thờ đến cái cày, chiếc lọp, bộ trang phục; từ khung dệt, cối giã cốm đến chiếc mặt nạ, nhạc cụ... những hiện vật tưởng như rời rạc lại kết nối thành bức tranh về một cộng đồng cư dân.

ẢNH: DUY TÂN

Anh Nguyễn Minh Đang, du khách đến từ TP.Cần Thơ, cho biết: "Trước đây tôi chỉ biết đến văn hóa Khmer qua những ngôi chùa và các lễ hội. Khi trực tiếp tham quan bảo tàng, được nhìn thấy những hiện vật, trang phục, nhạc cụ và vật dụng sinh hoạt, tôi hiểu thêm rất nhiều về đời sống của bà con Khmer. Tôi nghĩ đây là một địa điểm rất đáng tham quan khi đặt chân đến Vĩnh Long".

Hơn 800 hiện vật, hình ảnh và tư liệu trưng bày tại bảo tàng vì thế không chỉ là những gì còn lại của quá khứ. Qua từng tư liệu, một đời sống văn hóa được mở ra, giúp người xem hình dung cách cộng đồng Khmer đã sống, lao động, sáng tạo và gìn giữ bản sắc qua nhiều thế hệ.