Iran bất ngờ 'quay xe', tình thế thêm khó lường

Chiều qua 18.4, quân đội Iran tuyên bố tái đóng cửa eo biển Hormuz nhằm đáp trả việc lực lượng Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng biển Iran. Truyền hình nhà nước Iran trích đăng thông báo cho biết việc kiểm soát eo biển Hormuz đã trở lại trạng thái trước đó và nằm dưới sự quản lý chặt chẽ của các lực lượng vũ trang Iran.

Cú "quay xe" diễn ra chỉ chưa đầy 24 giờ sau khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố eo biển Hormuz được "mở hoàn toàn" cho tất cả tàu thương mại trong thời gian còn lại của thỏa thuận ngừng bắn dài 10 ngày tại Li Băng giữa Israel và Hezbollah, bắt đầu từ 17.4.

ẢNH: AFP

Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump hoan nghênh việc mở eo biển, xác nhận eo biển "sẵn sàng cho hoạt động thương mại và lưu thông đầy đủ", nhưng nhấn mạnh lệnh phong tỏa của quân đội Mỹ đối với toàn bộ toàn bộ tàu đến và đi từ cảng biển Iran vẫn duy trì cho đến khi đạt thỏa thuận toàn diện để chấm dứt xung đột.

Lá bài của Iran

Trước khi đảo ngược quyết định chiều qua, việc Iran tái mở cửa eo biển Hormuz được giới quan sát đánh giá là tín hiệu lạc quan thận trọng, giúp giảm căng thẳng tạm thời và tạo điều kiện cho vòng đàm phán kế tiếp. Giá dầu đã giảm mạnh, trong khi thị trường chứng khoán khởi sắc sau khi eo biển được mở lại. Reuters dẫn dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy một đội tàu dầu 8 chiếc đã băng qua eo biển Hormuz trong ngày 18.4, trong khi 5 tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng từ Qatar cũng đến gần eo biển này.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích nói với tờ The New York Times rằng việc mở eo biển Hormuz không đồng nghĩa với tự do hàng hải thật sự vì tàu thuyền vẫn phải đi theo phân luồng của Iran và dự báo phải mất vài tuần mới thấy lưu lượng tàu tăng đáng kể. Thực tế, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố các tàu di chuyển qua eo biển vẫn phải tuân thủ các điều kiện do họ đặt ra như phải đi theo luồng nước được Iran phê chuẩn, phối hợp với lực lượng Iran trong quá trình di chuyển và chỉ có các tàu thương mại không liên quan "các nước hiếu chiến" được đi qua.

Theo Viện Nghiên cứu chiến tranh (ISW, Mỹ), những điều kiện này cho thấy IRGC đang tìm cách khống chế eo biển và sử dụng làm đòn bẩy trong đàm phán với Mỹ. Một số nhà phân tích năng lượng cho rằng Iran đang nắm trong tay lá bài chiến lược khi có khả năng đóng lại Hormuz bất cứ lúc nào, theo tạp chí Fortune. Tuy nhiên, đây cũng được cho là con dao hai lưỡi bởi nếu lệnh phong tỏa của Mỹ kéo dài, nền kinh tế Iran có thể bị thiệt hại rất lớn chỉ trong vài tháng, vì hơn 85% hàng xuất khẩu của Iran đi qua các cảng biển và hơn 90% hoạt động thương mại đường biển của Tehran đi qua eo biển Hormuz. Quyết định tái đóng cửa eo biển Hormuz cho thấy Iran đang chấp nhận trả giá nhằm buộc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa quanh các cảng của họ.

ẢNH: AP

Mong manh chuyện đàm phán

Mặt khác, việc Iran tái đóng cửa eo biển Hormuz cho thấy các bên đang đàm phán nhưng không hề có sự tin tưởng, điều đã được Phó tổng thống Mỹ J.D.Vance nhắc đến cách đây vài ngày. "Đương nhiên còn rất nhiều sự ngờ vực giữa Iran và Mỹ. Bạn sẽ không giải quyết được vấn đề đó chỉ sau một đêm", ông Vance phát biểu tại một sự kiện ở bang Georgia hôm 14.4.

Hôm qua, CNN dẫn nguồn tin Iran tiết lộ vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran tại Islamabad (Pakistan) dự kiến diễn ra ngày 20.4. Nhà Trắng chưa xác nhận thông tin này.

Nói với các phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một khuya 17.4 giờ Mỹ (trưa 18.4, giờ VN), Tổng thống Trump cho hay hai bên sắp đàm phán vào cuối tuần và hé lộ rằng ông có một số tin khá tốt về Iran. Nhà lãnh đạo tuyên bố mọi thứ đang diễn ra rất tốt tại Trung Đông và nhiều điều đã được đàm phán và nhất trí. "Điều quan trọng nhất là Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân", ông Trump nhấn mạnh, cảnh báo sẽ không gia hạn sau khi thời hạn ngừng bắn kết thúc vào ngày 22.4 và sẽ tiếp tục phong tỏa cảng biển Iran nếu không đạt một thỏa thuận toàn diện.

Đến nay, vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể trong quan điểm của hai bên về nội dung thỏa thuận. Tại vòng đàm phán trước ở Pakistan, Mỹ được cho là đã đề xuất đóng băng chương trình hạt nhân Iran trong vòng 20 năm, trong khi Tehran chỉ chấp nhận tối đa 5 năm. Hôm 17.4, ông Trump còn nói Iran đã đồng ý giao uranium được làm giàu cho Mỹ, nhưng Iran bác bỏ thông tin này, nhấn mạnh nguyên liệu hạt nhân của Iran sẽ không được đưa đi đâu.

Theo Bloomberg, các bên đang cân nhắc gia hạn ngừng bắn thêm 2 tuần để tạo điều kiện cho việc đàm phán thỏa thuận hòa bình. Trong khi đó, nguồn tin Pakistan nói với Reuters rằng cuộc gặp giữa Iran và Mỹ sắp tới có thể kết thúc với một biên bản ghi nhớ sơ bộ, sau đó sẽ ký kết thỏa thuận hòa bình toàn diện trong vòng 60 ngày.