Sống chung với thiên tai: Khôi phục sinh kế, chủ động trước mùa lũ

Hữu Tú- huutubc@gmail.com

13/10/2026 05:27 GMT+7

Gần một năm sau trận lũ lịch sử, người dân hạ du sông Ba đang khôi phục ruộng vườn, dựng lại nhà cửa, chuẩn bị vụ hoa tết. Nhưng trước nguy cơ lũ trở lại, mọi quyết định sản xuất đều phải tính toán thận trọng.

Giữa tháng 10, những bãi đất ven sông Ba ở làng rau Ngọc Lãng (P.Tuy Hòa, Đắk Lắk) lại rộn tiếng máy cày. Người trồng rau tranh thủ thu hoạch những luống rau cuối vụ, người làm đất, xuống giống chuẩn bị cho vụ hoa tết Nguyên đán 2027.

Gần một năm trước, cũng trên những mảnh đất này, nước lũ từng phủ trắng ruộng vườn. Trận lũ lịch sử giữa tháng 11.2025 vẫn là ký ức khó quên với hàng chục ngàn hộ dân ở hạ du sông Ba, còn gọi là sông Đà Rằng. Lượng nước lớn từ thượng nguồn đổ về, kết hợp các đợt xả lũ lưu lượng lớn từ thủy điện Sông Ba Hạ, nhấn chìm nhiều khu vực như Sơn Hòa, Hòa Thịnh, Tuy Hòa… trong nhiều ngày.

Trở lại vùng lũ sau gần một năm, dấu vết hoang tàn dần lùi lại. Những căn nhà mới mọc lên, ruộng đồng xanh lại màu rau. Nhưng người dân không thể quên những thiệt hại đã qua, cũng không dễ gạt bỏ nỗi lo mùa mưa lũ mới.

Tính toán từng vụ sản xuất

Đang làm cỏ cho vườn rau chuẩn bị thu hoạch, bà Nguyễn Thị Phượng (46 tuổi, ở tổ dân phố Ngọc Lãng) vẫn nhớ rõ trận lũ năm ngoái. Có 25 năm gắn bó với nghề trồng rau và hoa tết, bà chưa từng chứng kiến nước lũ lên dữ như vậy. "Rác với nước ngập làm chết hết hoa màu, cây ăn trái. Gia đình làm gần 5 sào (tương đương 2.500 m² - PV), nhưng gần như mất trắng", bà Phượng kể.

Đất là của cha mẹ để lại, còn nghề trồng rau, trồng hoa tết đã theo bà từ nhỏ. Lũ rút, bà lại làm đất, xuống giống. Những ngày này, gia đình chuẩn bị xuống giống hoa ly vào giữa tháng 10 âm lịch. Chi phí đầu vào năm nay tăng đáng kể. Riêng củ giống hoa ly lấy từ Đà Lạt (Lâm Đồng) đã tăng khoảng 20.000 đồng/kg so với năm trước. Tiền công, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cũng tăng.

Thiệt hại nặng sau trận lũ năm ngoái, nay bà Phượng không muốn mạo hiểm. Gia đình dự kiến chỉ xuống giống khoảng 200 kg củ hoa ly, ít hơn mức có thể đầu tư nếu điều kiện thuận lợi. "Nắng nhiều thì lo mưa nhiều, nhất là sợ mưa lớn từ phía trên núi đổ về các hồ thủy điện rồi đẩy nước xuống hạ du. Dù chi phí đầu vào tăng cao và thời tiết bấp bênh, nhưng là nghề truyền thống nối nghiệp cha mẹ nên tôi vẫn làm. Mưa lũ là việc của trời, mình cứ nỗ lực hết sức, tranh thủ ăn vụ rau rồi làm đất trồng hoa tết", bà Phượng nói.

Trên những thửa đất ven sông, người dân vẫn cặm cụi làm cỏ, thu hoạch rau, cày xới đất. Tuy nhiên, việc giảm lượng giống, cân nhắc chi phí và lựa chọn thời điểm xuống giống cho thấy rủi ro thiên tai vẫn tác động trực tiếp đến quyết định sản xuất.

Nhà mới là điểm tựa để làm lại

Nếu ruộng vườn là nơi người dân gây dựng lại sinh kế, những căn nhà mới là điểm tựa để họ bắt đầu lại cuộc sống. Sau trận lũ năm 2025, thực hiện Chiến dịch Quang Trung do Thủ tướng Chính phủ phát động, hàng trăm gia đình nhà bị sập, bị cuốn trôi hoặc nằm trong vùng nguy cơ sạt lở cao ở Đắk Lắk được bố trí tái định cư, hỗ trợ xây dựng nhà ở kiên cố, có gác tránh lũ.

Tại thôn Phú Hữu, xã Hòa Thịnh, bà Lê Thị Hiền (44 tuổi) vẫn chưa quên căn nhà cũ bị nước lũ làm sập. "Nhà cũ ngày trước thấp bé, nước lũ tràn vào nhanh quá làm sập hết, không kịp trở tay. Giờ được nhà nước hỗ trợ căn nhà kiên cố, cao ráo hơn hẳn nhà cũ, có gác tránh lũ, gia đình tôi mừng và yên tâm hơn rất nhiều", bà Hiền chia sẻ.

Có căn nhà mới, gia đình bà Hiền tiếp tục vay mượn thêm đến hơn 100 triệu đồng để mở rộng diện tích phía sau, gia cố thêm gác tránh lũ. Trong nhà, những vật dụng sinh hoạt cũng dần được sắm sửa trở lại. Mới đây, gia đình mua bộ bàn ghế và chiếc tủ thờ khoảng 20 triệu đồng. "Mùa mưa gió sắp tới, gia đình cũng với tâm thế sẵn sàng đối mặt. Chúng tôi chuẩn bị mì tôm, mắm muối..., có lũ thì lên gác ở thôi", bà Hiền nói.

Trong Chiến dịch Quang Trung, tỉnh Đắk Lắk đã phối hợp các lực lượng xây dựng 606 căn nhà mới; sửa chữa 892 căn nhà hư hỏng nặng và 5.455 căn nhà bị tốc mái, hư hỏng một phần trên địa bàn toàn tỉnh.

Năm 2025, tổng thiệt hại do thiên tai tại Đắk Lắk ước tính vượt 9.730 tỉ đồng. Bão số 13 cùng đợt lũ cuối tháng 11 gây lượng mưa rất lớn, nhiều nơi gần 2.000 mm. Mực nước trên các sông Ba, Kỳ Lộ vượt xa những đỉnh lũ lịch sử trước đó. Những con số ấy cho thấy quy mô thiệt hại, đồng thời lý giải vì sao việc khôi phục cuộc sống không thể chỉ dừng ở dựng lại nhà cửa.

Chủ động hơn trước mùa lũ mới

Những căn nhà mới giúp người dân có chỗ ở an toàn hơn, nhưng sau trận lũ lịch sử, cách ứng phó cũng đang thay đổi. Tại hạ du sông Ba, người dân quan tâm hơn đến thông tin mưa lớn, tình hình hồ chứa và khả năng nước về. Khi có cảnh báo, việc di chuyển tài sản, chuẩn bị lương thực hay chủ động đến nơi cao ráo được tính toán sớm hơn.

Ông Nguyễn Ngọc Trí (48 tuổi, ở xã Sơn Hòa) cho biết căn nhà tránh lũ được nhà nước hỗ trợ là điểm tựa để gia đình ổn định cuộc sống. Sống gần thủy điện Sông Ba Hạ, gia đình ông càng ý thức phải chủ động trước những diễn biến bất thường của thời tiết. "Rút kinh nghiệm từ năm trước, khi có thông tin mưa lớn, gia đình sẽ có sự chuẩn bị, chủ động di tản đến nơi cao ráo nếu trường hợp xấu xảy ra", ông Trí nói.

Tỉnh Đắk Lắk cũng tăng cường hệ thống cảnh báo và phương án ứng phó. Trong năm 2026, mạng lưới quan trắc, cảnh báo thiên tai tiếp tục được củng cố với gần 100 trạm đo mưa chuyên dùng và 11 trạm cảnh báo ngập lụt tự động. Các thiết bị hỗ trợ theo dõi diễn biến mưa, lũ và truyền thông tin cảnh báo đến người dân.

Cùng với đó, 21 hồ chứa thủy điện lớn, trong đó có Buôn Tua Srah và Sông Ba Hạ, được yêu cầu phối hợp chặt chẽ trong vận hành. Mục tiêu là vừa bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, vừa chủ động cắt giảm lũ cho hạ du, hạn chế nguy cơ "lũ chồng lũ".

Tại hội nghị chuyên đề về phòng, chống thiên tai giữa tháng 9, tỉnh tiếp tục kiện toàn Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự và chuẩn bị lực lượng, phương tiện theo phương châm "4 tại chỗ". Đến nay, 102/102 xã, phường đã thành lập, kiện toàn Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự. Các đơn vị cấp xã duy trì đội xung kích phòng, chống thiên tai với hơn 11.000 thành viên. Lực lượng sẵn sàng huy động gồm hơn 26.000 cán bộ, chiến sĩ cùng trên 37.000 phương tiện, trang thiết bị, vật chất các loại.

Ở hạ du sông Ba, cuộc sống đang trở lại, nhưng nỗi lo thiên tai chưa thể biến mất. Khôi phục sinh kế với người dân không chỉ là làm lại những gì đã mất, mà còn là học cách tính toán để giảm thiểu rủi ro trong mùa mưa lũ tiếp theo. (còn tiếp)