NHỮNG KHOẢNG TRẮNG TRÊN MẶT BÁO
Nhà nghiên cứu Dương Phước Thu lần giở từng trang tư liệu báo Tiếng Dân đã được số hóa rồi mở ra trước mặt PV Thanh Niên một bản đánh số 160. Giữa những trang giấy đã ngả màu, có những khoảng trống khiến người đọc phải dừng lại.
Báo Tiếng Dân ra số 160 với nhiều khoảng trắng
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Đó là những phần nội dung đã bị kiểm duyệt. Trong kho tư liệu tôi cất công thu thập trong nhiều năm qua, những số bị kiểm duyệt, bị can thiệp như thế nhiều lắm. Đọc từng số báo cũ cũng là cách lần lại những dấu vết riêng của một tờ báo tồn tại hơn 16 năm trong hoàn cảnh đặc biệt", ông Thu nói.
Theo ông Thu, với một tờ báo ra đời từ 99 năm trước, những khoảng trống ấy trở thành một loại tư liệu đặc biệt. Người đọc hôm nay không chỉ nhìn thấy những gì từng được in trên mặt báo, mà còn nhìn thấy dấu vết của những gì đã bị can thiệp. Tồn tại từ năm 1927 đến năm 1943, với khoảng 1.766 số, việc tìm đủ các số báo hiện nay không dễ.
"Tôi được biết, hiện nay ở Paris còn thiếu khoảng 200 số trong tổng số 1.766 số. Ở Thư viện quốc gia Việt Nam cũng còn một số lượng đáng kể, nhưng việc lưu giữ trải qua nhiều biến động nên mất mát không ít", ông Thu nói thêm.
Trong cuốn Huỳnh Thúc Kháng - Tiểu sử (Bùi Đình Phong chủ biên, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2019, tr.177), có đoạn viết: "Tiếng Dân là tờ báo bị đặt dưới một chế độ kiểm soát, kiểm duyệt đặc biệt khắt khe không áp dụng đối với một tờ báo Quốc ngữ nào trong Nam hay ngoài Bắc thời kỳ bấy giờ. Mỗi số báo phải nộp các bài một bản chữ Quốc ngữ và một bản dịch ra tiếng Pháp cho Phủ Khâm sứ Trung kỳ ít nhất 2 ngày trước khi công bố, Đào Duy Anh là trợ thủ đắc lực của Huỳnh Thúc Kháng trong việc dịch các bài viết sang tiếng Pháp để đưa đi kiểm duyệt".
Tờ Tiếng Dân số 2 có "tuổi đời" cách nay gần 1 thế kỷ được số hóa
ẢNH: HOÀNG SƠN
Vẫn theo nguồn thông tin trong cuốn Huỳnh Thúc Kháng - Tiểu sử, có những bài báo cụ Huỳnh biết rằng đưa đi kiểm duyệt sẽ bị cắt bỏ, nhưng với tâm huyết của người làm báo, cụ vẫn đưa đi. Bởi mục đích của cụ "không phải là để biết liệu chúng có thể được xuất bản hay không, mà chúng được Sở Kiểm duyệt đọc và trình lên nhà chức trách". Một trong những điều đặc biệt của Huỳnh Thúc Kháng mà sau này trở thành kinh nghiệm của người làm báo đó là những đoạn mà bị cơ quan kiểm duyệt cắt bỏ thì cụ Huỳnh... bỏ trống luôn, để người đọc hiểu là trang báo bị kiểm duyệt cắt bỏ chứ không phải do cụ chỉnh sửa.
Nhà báo Dương Phước Thu cho rằng con số 1.766 không chỉ là số kỳ báo đã xuất bản. Mỗi số còn là một mảnh tư liệu của đời sống đương thời, trong đó có những dấu vết kiểm duyệt vẫn nằm trên mặt báo. Số báo 160 mà ông Thu cung cấp cho PV Thanh Niên là một ví dụ: Với Tiếng Dân, chính sự vắng mặt của những dòng chữ đôi khi cũng trở thành thông tin.
Gần 1 thế kỷ trước, tòa soạn Tiếng Dân là nơi diễn ra hoạt động báo chí hết sức sôi động
ẢNH: HOÀNG SƠN
LẦN THEO BÚT DANH, TÌM LẠI CHUYỆN XƯA
Những số Tiếng Dân còn lại cũng mở ra nhiều câu chuyện thú vị về những người từng viết báo, những vấn đề từng được đặt ra trên mặt báo và cả cách một tờ báo tồn tại giữa sự kiểm soát của chính quyền đương thời.
"Một trong những câu chuyện đó liên quan đến Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi viết báo Tiếng Dân, ông sử dụng bút danh Vân Đình. Vì vậy, nếu chỉ tìm tên Võ Nguyên Giáp trong các số báo thì có thể không thấy. Đại tướng viết những bài đó khi còn rất trẻ", ông Dương Phước Thu nói.
Trong bài viết Võ Nguyên Giáp - Nhà báo cách mạng bí mật, đăng trên Báo Thanh Niên ngày 13.10.2013, TS Ngô Vương Anh cho biết bài báo đầu tiên của Đại tướng là Vũ trụ và tấn hóa, đăng trên Tiếng Dân ở số 218 và 222 (ngày 28.9 và 5.10.1929) với bút danh Hải Thanh. Khi đó, ông mới 18 tuổi và đang làm biên dịch viên cho Tiếng Dân.
Theo TS Ngô Vương Anh, lần theo các bút danh trên Tiếng Dân đã thống kê được 27 bài của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Trong đó, những bài ký tên Vân Đình ở mục Thế giới thời đàm đề cập đến kinh tế chính trị, tình hình thế giới và các nước.
Nhà in Tiếng Dân có địa chỉ cùng với tòa soạn Tiếng Dân
ẢNH: HOÀNG SƠN
Một câu chuyện khác nằm trên những trang báo viết về Hoàng Sa. Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1.10.1876 - 1.10.2026) do Ban Tuyên giáo T.Ư ban hành ngày 8.9.2026 cũng ghi nhận: Từ tháng 7.1938, trong bối cảnh tranh chấp Hoàng Sa giữa Pháp và Nhật, Tiếng Dân đăng loạt bài của Sử Bình Tử (tức cụ Huỳnh Thúc Kháng) khẳng định Hoàng Sa thuộc nước Nam. Cụ Huỳnh viện dẫn các tư liệu lịch sử về đội Hoàng Sa, hoạt động khai thác hải vật của người Việt và đặc biệt là Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn.
Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.Huế Nguyễn Đức Lộc nhận định: 1.766 số báo trong hơn 16 năm để lại một khối tư liệu quý về lịch sử báo chí và đời sống xã hội đương thời. Vì vậy, bảo tồn di tích cần gắn với sưu tầm, bảo quản, số hóa các số báo, hình ảnh, tài liệu liên quan; đồng thời có thể nghiên cứu tái hiện một phần không gian tòa soạn, nhà in dựa trên tư liệu đã được kiểm chứng.
Hiện trạng xuống cấp của tòa soạn Tiếng Dân
ẢNH: HOÀNG SƠN
"Quan trọng hơn, cách trưng bày cần làm nổi bật "tinh thần Tiếng Dân" qua những tư liệu cụ thể: tinh thần yêu nước, trách nhiệm xã hội, sự quan tâm đến đời sống nhân dân, đề cao dân trí và sự nghiêm túc của người làm báo", ông Lộc nói. Theo ông, các số báo có thể được số hóa để người đọc trực tiếp tra cứu, cùng với mã QR, cơ sở dữ liệu số, phim tư liệu hoặc không gian 3D để đưa Tiếng Dân đến gần công chúng, nhất là người trẻ. Về lâu dài, có thể kết nối di tích này với các địa chỉ lịch sử khác ở Huế để hình thành không gian tìm hiểu lịch sử báo chí. (còn tiếp)
Bình luận (0)