Lạ kỳ hoa cỏ quanh ta: Đọc tên, biết cây 'hôi' hay linh thiêng

29/10/2026 08:00 GMT+7

Một chén chè bốc mùi, một cây cụp lá khi chạm, chiếc lá sáng bên khe suối… Những cái tên khoa học tưởng lạnh lùng, khó nhớ hóa ra chứa đủ chuyện lạ kỳ về cây.

Tên vừa đọc đã… ngửi thấy mùi

Mỗi tháng 2 ngày, mùng 1 và 15 âm lịch, gần chùa Phật Bà (còn gọi là miếu Quan Âm, đường Trịnh Đình Thảo, phường Tân Phú, TP.HCM), gia đình chị Nhật Bình lại bán một món chè khá lạ: chè cứt gà - cáy xỉa thằn.

Lá được xay nhuyễn, trộn với bột, nhào thành khối rồi xắt sợi, hấp chín. Khi nấu, những sợi bột màu xanh được thả vào nước đường nâu có chút gừng. Nhưng thứ khiến cả xóm biết nhà chị đang làm chè không phải màu sắc mà là… mùi.

"Mỗi khi xay lá, mùi nồng bốc lên, từ đầu xóm đã ngửi đủ. Ai nấy đều kêu mùi gì thúi quá vậy! Riết rồi quen, cái mùi lá ăn riết ghiền", chị Bình kể.

Loài cây cho thứ lá ấy ở nhiều nơi có cái tên nghe thơ mộng hơn: lá mơ. Nhưng tên khoa học Paederia foetida lại chẳng hề né tránh chuyện… thúi. Foetida mang nghĩa hôi, hôi thối. Nhà thực vật học Linnaeus công bố cái tên này từ năm 1767 và nó vẫn được dùng đến nay.

Khi lá hoặc thân bị vò dập, cây phát ra mùi mạnh do những hợp chất chứa lưu huỳnh. Ở Mỹ, nó thậm chí được gọi thẳng là "stinkvine" - dây leo hôi. Tức là trước khi vò chiếc lá lên ngửi, người biết nghĩa của tên đã được báo trước phần nào.

Những cái tên kiểu ấy không hiếm. Cây trinh nữ, mắc cỡ quen thuộc ở Việt Nam có tên khoa học Mimosa pudica. Chỉ cần chạm nhẹ, những lá nhỏ lập tức khép lại, cả cuống có thể rũ xuống như một cây đang… xấu hổ. Và cái tên cũng kể đúng chuyện đó.

Theo Vườn thực vật Hoàng gia Kew (London, Anh), Mimosa bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp mimos, gợi ý sự bắt chước, liên quan đến khả năng lá phản ứng khi bị tác động. Còn pudica trong Latin nghĩa là e thẹn, xấu hổ, co lại khi bị chạm. Một hành động mà trẻ con vẫn thích nghịch bên vệ đường hóa ra đã nằm ngay trong hai chữ Latin.

Cây bóng nước cũng có một cái tên "nóng tính" không kém. Tên chi Impatiens bắt nguồn từ Latin mang nghĩa "thiếu kiên nhẫn". Không phải vì hoa sốt ruột nở. Khi quả chín bị chạm, vỏ quả có thể bật tung rất nhanh, bắn hạt ra xung quanh. Hội Làm vườn Hoàng gia Anh giải thích chính kiểu phát tán hạt gần như không chịu "chờ" ấy đã tạo nên cái tên Impatiens.

Một cái tên có thể giữ lại cả mùi của cây, thậm chí một phản ứng chỉ diễn ra trong vài giây trước mắt.

Chiếc lá "giữ" một tia sáng

Trong một chuyến thực địa ở Khu bảo tồn thiên nhiên Nam Ka (Đắk Lắk), TS Đinh Quang Diệp (Hội Khoa học kỹ thuật lâm nghiệp Việt Nam) bắt gặp một loài Thu hải đường mọc bên khe suối với "những chiếc lá như đang tỏa sáng rực rỡ".

Bằng sự nhạy bén nghề nghiệp, ông đoán đây là loài Thu hải đường mới chưa từng công bố. Loài này đặc biệt không có củ, lại khó trồng, khó thuần và ngoài tự nhiên cây cũng khá hiếm gặp.

Năm 2021, Begonia jubar - Thu hải đường lá ánh - được mô tả là loài mới cho khoa học từ Việt Nam trên tạp chí Phytotaxa. Jubar tiếng Latin nghĩa là sự lấp lánh, ánh sáng rực rỡ. Ấn tượng thoáng qua bên khe suối đã được giữ lại trong cái tên khoa học của cây. Loại Thu hải đường này được nhiều người ở nước ngoài săn lùng để sưu tập, có cây nhỏ xíu giá tới 60 USD.

TS Đinh Quang Diệp và nhà nghiên cứu thực vật Nguyễn Văn Cảnh cùng đứng tên trong công bố loài này. Về chuyện đặt tên, ông Cảnh cho biết: "Giữa các nhà nghiên cứu đôi khi cũng bàn bạc xem nên chọn tên người, địa danh hay đặc điểm nổi bật của cây. Nếu một đặc điểm đủ đặc biệt, nó có thể trở thành thứ được giữ lại trong tên loài. Khi cần ghi nhớ người hoặc nơi chốn, cái tên lại đi theo một hướng khác".

Bởi vậy, một cái tên đôi khi giống như lời nhắn người đặt tên để lại. Có tên giữ một khoảnh khắc nhìn thấy chiếc lá. Có tên giữ cả cách con người nhìn một cái cây suốt nhiều thế hệ.

Cây bồ đề có tên khoa học Ficus religiosa. Trong đó, religiosa mang nghĩa linh thiêng, gắn với tôn giáo. Điều đó không khó hiểu: bồ đề đặc biệt gắn với Phật giáo bởi truyền thống cho rằng Đức Phật đạt giác ngộ dưới cây này.

Đó là điều khiến những cái tên khoa học tưởng lạnh lùng hóa ra rất có hình ảnh. Foetida giữ lại một cái mùi. Pudica giữ lại cái "rụt rè" của những chiếc lá. Impatiens kể quả chín bật tung. Jubar giữ tia sáng trên mặt lá bên khe suối. Religiosa giữ lại cách con người xem một cái cây là linh thiêng.

Tên khoa học không kể hết về một loài. Nhưng đôi khi chỉ cần hiểu một chữ, cái tên tưởng khó nhớ bỗng mở ra cả một câu chuyện.

Một vài "mật mã" thường gặp trong tên cây

Tên loài có thể gợi ngay nơi cây được phát hiện. Hậu tố -ensis/-ense thường mang nghĩa "đến từ" hoặc "thuộc về" một địa danh, như Typhonium kbangense gắn với K'Bang hay Panax vietnamensis với Việt Nam. Các hậu tố -ii/-iae thường gặp trong những tên dùng để vinh danh một người.

Nhiều tên khác đi thẳng vào hình dáng, màu sắc, kích thước, môi trường sống hoặc một đặc điểm nổi bật. Tuy nhiên, đây chỉ là "manh mối". Muốn biết chính xác vì sao tác giả chọn một cái tên vẫn phải quay lại bản mô tả công bố loài.

Cây có thể được phân loại lại, tên riêng thường không thay đổi

Một cây có thể đổi tên khoa học mà phần tên dùng để vinh danh một người vẫn được giữ lại. Năm 2014, một loài lan mới ở Việt Nam được mô tả với tên Aerides phongii, trong đó phongii vinh danh ông Nguyễn Phong, người tìm thấy cây. Đến năm 2016, loài được chuyển sang chi Holcoglossum và mang tên Holcoglossum phongii.

"Tên loài có hai phần: tên chi đứng trước (viết hoa, in nghiêng), tên riêng của loài đứng sau (viết thường, in nghiêng). Trong lịch sử, rất nhiều loài được xác định lại tên khoa học nhưng chủ yếu là tên chi, để xếp cây vào chi phù hợp với đặc tính của cây hơn. Phần tên riêng của cây hầu hết đều không thay đổi", ông Cảnh cho biết.