Làm rõ nhiều chi tiết tranh cãi khi trùng tu Minh Khiêm đường

Nhiều chi tiết gây tranh cãi

Trước đó, sau khi dự án trùng tu Minh Khiêm đường trong lăng vua Tự Đức được thực hiện, nhiều người quan sát cho rằng có những yếu tố không đúng với nguyên gốc của di tích so với thời điểm hạ giải.

Ông Nguyễn Tấn Anh Phong (thuộc nhóm Tân đô thành hiếu cổ) cho biết qua hình ảnh tư liệu mà nhóm ông có được cùng nhiều tài liệu ghi chép của người Pháp cho thấy việc trùng tu đã có sai lệch so với nguyên bản của di tích. Cụ thể, ở vị trí đầu hồi phía đông (phía điện Hòa Khiêm), trước khi hạ giải trùng tu có 5 ô cửa, gồm 2 cửa lớn và 2 cửa nhỏ 2 bên, 1 cửa nằm chính giữa, nhưng khi trùng tu đã dùng vách ván bịt kín 2 ô cửa chính.

ẢNH: BÙI NGỌC LONG

Các chi tiết trang trí vẽ tinh tú, mặt trăng, mặt trời trên trần gỗ bên trong nhà hát cũng làm không đúng theo nguyên gốc. Ngoài ra, có một ô trên cao ngay chính giữa đặt 2 thang gỗ đi lên - mà ghi chép của người Pháp gọi là loggia có đặt long đình cũng gây tranh cãi về công năng.

Tại buổi họp vào sáng qua 14.4, ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty CP Tu bổ di tích Huế (đơn vị trùng tu di tích), đã báo cáo quá trình hạ giải và trùng tu di tích, trong đó vị trí 2 ô cửa theo hiện trạng khi hạ giải có 2 bộ cửa lớn (mỗi bộ 4 cánh, mỗi cánh kích thước 3,01 x 0,55 m), lắp bằng bản lề lá và đinh vít được sử dụng rất thiếu đồng bộ. "Đây là cấu trúc lạ duy nhất trong khu vực lăng vua Tự Đức không đúng như quy chuẩn nên chúng tôi cho rằng đây là 2 ô cửa được làm thêm sau này do thay đổi công năng sử dụng", ông Hồ Hữu Hành nhận định.

Từ hiện trạng này, đơn vị trùng tu đã làm hệ thống vách ván thay thế. Riêng phần tinh tú trên trần, hiện trạng đã bị bong tróc, hư hỏng, còn 143 điểm vẽ sơ đồ các vì sao. Sau khi phục hồi, đơn vị trùng tu đã hoàn thiện lại thành 183 vị trí các vì sao.

ẢNH: BÙI NGỌC LONG

Giải mã những nghi ngờ

Tại cuộc họp, về vị trí nhà vua ngồi khi xem biểu diễn, dẫn luận từ nguyên tắc bố trí phương vị phổ biến trong các di tích và trong bối cảnh các công trình liên quan tại lăng vua Tự Đức, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng vị trí nhà vua ngồi trùng với phương vị treo bức hoành có tên Minh Khiêm đường. "Bức hoành hướng ra phương nào thì nhà vua ngồi hướng ra phương đó", ông Hoa khẳng định.

Ý kiến này đã được hầu hết mọi người đồng thuận, trong đó có ông Nguyễn Phước Hải Trung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế. Ông Hải Trung bổ sung: Minh Khiêm đường được xây dựng vào đầu năm 1865 và hoàn thành năm 1867, bên trong lăng Tự Đức. Công năng sử dụng của nhà hát có 2 giai đoạn, đó là lúc nhà vua còn sống từ 1867 - 1883 và giai đoạn sau khi nhà vua băng hà đến sau này.

ẢNH: BÙI NGỌC LONG

Từ cơ sở đó, ông Hải Trung cho rằng khi còn sống, nhà vua thường xem biểu diễn nghệ thuật sân khấu, nhất là nghệ thuật hát bội tại nhà hát. Và giai đoạn này, vị trí và phương vị nhà vua ngồi đúng theo phương vị mà nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa đưa ra. Sau khi nhà vua băng hà, người ta đã đặt vị trí mang tính biểu tượng của nhà vua ở ngay vị trí loggia có long đình.

Về 2 ô cửa lớn mà đơn vị trùng tu đã ngăn vách ván, ông Hải Trung cho biết đây là một sự việc mà bản thân ông rất bức xúc vì dù là Phó giám đốc chuyên môn nhưng không hề được tham vấn. Theo ông Hải Trung, căn cứ vào nguyên tắc xây dựng nhà hát cung đình triều Nguyễn mà trong đó tiêu biểu là nhà hát Duyệt Thị đường, thì bao giờ khu vực sau sân khấu cũng đều phải có 2 cửa, gọi là cửa sinh (dùng cho diễn viên sống đi ra, đi vào, thay phục trang) và cửa tử (dành cho diễn viên đóng vai tử, đi vào và khi vào thì không xuất hiện trở lại). Cùng với hiện trạng trước khi hạ giải, ông Hải Trung khẳng định có 2 ô cửa.

ẢNH: BÙI NGỌC LONG

Về hình vẽ sơ đồ các vì sao trên trần nhà, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, từ cơ sở lý thuyết về vũ trụ của cổ học phương Đông liên quan đến các chòm sao thuộc nhị thập bát tú, người xưa đã đưa ra các chòm sao Huyền võ, Chu tước, Thanh long và Bạch hổ, tổng cộng có 160 vì sao, chứ không phải 183 như đơn vị trùng tu đã vẽ.

Về sơ đồ các chòm sao, ông Hải Trung cho biết thêm theo mô tả của nhà nghiên cứu Phan Thuận An là khá tin cậy. Phương án để phục hồi lại sơ đồ là hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn để thực hiện, vì hiện các sơ đồ này vẫn còn ở di tích Khâm Thiên giám và trên chuông đồng triều Nguyễn.

ẢNH: BÙI NGỌC LONG

Kết luận tại cuộc họp, ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, đánh giá những ý kiến đóng góp của các nhà nghiên cứu là rất tâm huyết và trách nhiệm, đồng thời yêu cầu ban quản lý dự án rút ra bài học, nghiêm túc tiếp thu, trình hội đồng khoa học để chỉnh sửa. Theo đó, sẽ khôi phục 2 ô cửa như hiện trạng của di tích (tức 2 ô cửa lớn đã bị ngăn vách ván), hoàn thiện sơ đồ các chòm sao trên trần theo đúng nguyên bản và sẽ tiến hành lắp các ngôi sao bằng chất liệu thủy tinh có bọc đồng như mô tả của nhà nghiên cứu Phan Thuận An (theo Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn).