Làng Nôm làm bảo tàng sinh thái kiểu mẫu

"Từ điển sống" về cư dân nông nghiệp lúa nước

Những tham luận nối tiếp nhau tại hội thảo Giải pháp xây dựng bảo tàng sinh thái làng Nôm, xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên (ngày 11.11) cho thấy những giá trị văn hóa đa dạng của làng.

PGS-TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng di sản văn hóa quốc gia, đánh giá làng là một trong những ngôi làng cổ đặc sắc nhất còn tồn tại khá nguyên vẹn của vùng đồng bằng sông Hồng. "Khi đô thị hóa và hiện đại hóa mạnh mẽ trong thế kỷ 21, phần lớn các làng quê mất đi không gian văn hóa truyền thống, làng Nôm nổi lên như một cuốn "từ điển sống" lưu giữ gần như trọn vẹn những giá trị đặc trưng về mặt kiến trúc, phong cảnh, lối sống và đời sống tâm linh của cư dân nông nghiệp lúa nước", PGS-TS Bài nói.

TS Nguyễn Thị Thu Trang (ĐH Văn hóa TP.HCM) và Th.S Nguyễn Thị Thu Hường (Giám đốc BQL di tích tỉnh Hưng Yên) đánh giá làng Nôm có một hệ sinh thái di sản 4 lớp. Lớp di sản thiên nhiên là dòng sông Nguyệt Đức, hệ thống ao hồ, cánh đồng của một làng nông nghiệp lúa nước ven sông. Cấu trúc làng còn cổng làng, đường làng, ngõ xóm, giếng, bến nước, cây đa cổ thụ… 

Di sản vật thể còn đó cây cầu đá 9 nhịp, chùa Nôm với 122 pho tượng đất, đình Nôm và hệ thống nhà cổ, nhà thờ họ. Làng Nôm còn di sản sống là chợ Nôm họp theo phiên, là dấu vết truyền thống thương nghiệp…

ẢNH: QUANG DIỆU

"Điểm đặc sắc của làng Nôm không nằm ở một di tích đơn lẻ mà ở mối liên kết giữa các lớp. Dòng sông sinh ra bến, bến sinh ra chợ, chợ nuôi dưỡng sự trù phú để dựng đình, dựng chùa, đắp tượng, xây cầu; cây cầu lại nối hai bờ sinh hoạt của làng", TS Thu Trang cho biết.

PGS-TS Nguyễn Duy Thiệu, Viện Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, nhắc lại đây là một "làng buôn xứ Bắc" nổi tiếng, chứ không phải thuần nông. Người dân không trực tiếp đúc đồng mà chọn thu mua, cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm cho các làng đúc đồng nổi tiếng xung quanh. "Chính tư duy thương mại mang tính mạng lưới này đã kiến tạo nên sự trù phú của làng, thể hiện qua hệ thống nhà cổ bằng gỗ lim và các nhà thờ họ bề thế. Chợ Nôm - họp vào các ngày định kỳ - không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà là một "bảo tàng sống" về văn hóa giao tiếp, ứng xử thương mại nông thôn Bắc bộ", PGS-TS Thiệu cho biết.

Bảo tàng sinh thái kết hợp cộng đồng làng cổ

KTS Đinh Việt Phương (Công ty 3D Art) và TS Nguyễn Anh Thư (ĐH Văn hóa Hà Nội) đề xuất việc sử dụng công nghệ để cho phép du khách "nhìn thấy quá khứ". "Công nghệ 3D mapping, laser, visual LED tạo thành những khu vực tái hiện một làng Việt xưa, kết hợp không gian kinh tế đêm. Mô hình 3D và trình chiếu ánh sáng có thể tái hiện cảnh "trên bến dưới thuyền" lung linh về đêm, tạo ra các show diễn thực cảnh hấp dẫn", ông Phương nói.

PGS-TS Nguyễn Duy Thiệu đề xuất coi toàn bộ làng Nôm là một không gian bảo tàng mở, chứ không xây bảo tàng gom hiện vật. Các điểm di sản sẽ thành "trạm diễn giải". Cổng làng là trạm đón tiếp. Chợ Nôm là trạm trải nghiệm văn hóa giao thương và ẩm thực. Cầu đá và hệ thống ao làng là trạm trải nghiệm sinh thái mặt nước. Chùa Nôm và đình Nôm là trạm không gian tâm linh, nghệ thuật cổ.

ẢNH: QUANG DIỆU

Ông cũng đề xuất người thuyết minh du lịch không phải là hướng dẫn viên từ các công ty lữ hành, mà phải là chính các cụ cao niên, những người trung tuổi sinh sống tại làng. Họ sẽ kể câu chuyện về dòng họ, về lịch sử nghề buôn đồng nát, về quy trình làm tượng đất nung bằng chính ngôn ngữ, ký ức tự thân của mình.

PGS-TS Thiệu đề xuất khuyến khích người dân phục dựng các sản phẩm lưu niệm xanh: làm đồ gốm nhỏ, tái chế phế liệu đồng thành đồ mỹ nghệ để nhắc nhớ nghề buôn đồng nát lịch sử. Nguồn thu từ vé và trải nghiệm sẽ trích tỷ lệ để tái đầu tư vào Quỹ bảo tồn nhà cổ, hỗ trợ tế lễ và hội làng.

Theo TS Thu Trang, làng Nôm hội đủ các điều kiện "cứng" để thiết lập một bảo tàng sinh thái kiểu mẫu ở đồng bằng Bắc bộ. TS Trang kiến nghị tỉnh Hưng Yên chọn làng Nôm làm mô hình thí điểm bảo tàng sinh thái. 

TS Trang cũng đề xuất cộng đồng làng thành lập tổ chức đại diện và xây dựng quy chế Bảo tàng sinh thái trên nền hương ước, để cộng đồng thực sự là chủ thể quyết định ngay từ đầu. "Một ngôi làng chỉ có thể trở thành bảo tàng khi người dân của làng muốn kể câu chuyện của chính mình, và được trao quyền để làm điều đó", TS Trang nói.