Dựng bảo tàng sinh thái Cổ Loa

Cổ Loa đâu chỉ có lễ hội

Lễ hội Cổ Loa được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Theo GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, những thực hành tín ngưỡng này không chỉ làm giàu thêm giá trị của hồ sơ UNESCO mà còn cho thấy khát vọng hòa bình, ý chí độc lập dân tộc và dấu ấn quyền uy của nhà nước Âu Lạc trong lịch sử.

Tuy nhiên, giá trị của Cổ Loa không chỉ nằm ở những ngày hội đầu xuân. Theo GS-TS Nguyễn Quốc Thông, nguyên Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư VN, điều đặc biệt của Cổ Loa là sự hài hòa giữa thành lũy cổ với làng xóm, canh tác nông nghiệp, hệ thống thủy văn tự nhiên. GS Thông cho biết nếu nhiều kinh đô cổ trên thế giới bị tách biệt khỏi đời sống cư dân hoặc chỉ còn tồn tại như phế tích, thì Cổ Loa vẫn đang là không gian cư trú của cộng đồng địa phương. Nói cách khác, Cổ Loa là một "di sản sống", nơi lớp lớp ký ức lịch sử đan vào đời sống hiện tại.

ẢNH: NGỮ THIÊN

Chính sự gắn kết giữa di sản và cộng đồng ấy khiến nhiều chuyên gia nhìn nhận Cổ Loa như một "di sản sống", đồng thời mở ra ý tưởng xây dựng một bảo tàng sinh thái - nơi di sản được bảo tồn ngay trong chính không gian sống của người dân.

Sống cùng di sản

Khác với bảo tàng truyền thống, bảo tàng sinh thái không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn bảo tồn cả không gian sống, tập quán, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng. Với Cổ Loa, mô hình này được kỳ vọng sẽ giúp công chúng trải nghiệm đời sống văn hóa đã hình thành quanh thành suốt hơn 2.000 năm.

Một trong những giá trị vẫn được lưu giữ trong đời sống cộng đồng ở Cổ Loa là nghề làm bún Mạch Tràng. Theo tư liệu của Ban Quản lý khu di tích Cổ Loa, loại bún này có màu trắng ngà đặc trưng thay vì trắng sáng như nhiều loại khác. Điểm khác biệt nằm ở công đoạn chế biến khi gạo được ủ từ 2 - 4 ngày trước khi xay nhuyễn, thay vì chỉ ngâm qua đêm.

ẢNH: NGỮ THIÊN

Bún Mạch Tràng còn gắn với một món ăn đã trở thành nét riêng của vùng đất Cổ Loa: bún xào cần. Đây là món ăn truyền thống thường xuất hiện trong các dịp lễ quan trọng, đặc biệt là lễ dâng vua An Dương Vương trong hội tháng giêng và ngày giỗ bà Chúa vào tháng 8 hằng năm. Không chỉ là một món ăn, bún xào cần còn phản ánh sự tiếp nối của những tập quán văn hóa đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Việc nghề làm bún Mạch Tràng vẫn được duy trì đến hôm nay cũng cho thấy sức sống của một nghề truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.

Nếu những giá trị ẩm thực giúp kể câu chuyện về đời sống cư dân Cổ Loa thì truyền thuyết nỏ thần lại mở ra một lớp ký ức khác của kinh đô xưa. Những phát hiện khảo cổ về kho mũi tên đồng và dấu tích các lò luyện kim đã góp phần soi sáng câu chuyện vốn chỉ tồn tại trong huyền sử. Đáng chú ý, ít nhất 2 nhà nghiên cứu là TS Nguyễn Việt (Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á) và kỹ sư tên lửa Vũ Đình Thanh đã thử phục dựng nỏ thần dựa trên các tư liệu và kết quả khảo cổ.

Các phiên bản nỏ sau đó đều được bắn thử thành công với khả năng phóng nhiều mũi tên cùng lúc. Nếu được tổ chức phù hợp, những trải nghiệm với nỏ phục dựng sẽ giúp công chúng chạm gần hơn vào câu chuyện Cổ Loa từ truyền thuyết đến lịch sử.

ẢNH: TRINH NGUYỄN

Nếu hồ sơ UNESCO là cơ hội để thế giới biết đến Cổ Loa nhiều hơn, thì việc giữ cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng mới là câu chuyện lâu dài. Từ lễ hội đầu xuân, nghề làm bún Mạch Tràng đến những trải nghiệm gắn với truyền thuyết nỏ thần, mỗi giá trị văn hóa được gìn giữ hôm nay đều góp phần giúp Cổ Loa không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là một di sản đang sống.

"Làm thế nào để người dân sống được bằng di sản" là vấn đề được ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, chia sẻ. Theo ông, các hoạt động phát huy giá trị di sản trong thời gian tới của trung tâm sẽ hướng tới tăng cường kết nối giữa Hoàng thành Thăng Long và Cổ Loa, đồng thời đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm.

Từ định hướng ấy, cùng gợi mở về mô hình bảo tàng sinh thái của các chuyên gia, Cổ Loa được kỳ vọng sẽ tiếp tục gìn giữ những lớp trầm tích văn hóa đã bồi đắp qua hàng nghìn năm, đồng thời để cộng đồng trở thành chủ thể của di sản trong chính đời sống hằng ngày.