Nâng tầm vị thế Việt Nam trên bản đồ hàng không thế giới

Khát vọng trung tâm hàng không quốc tế

Tại cuộc tiếp ông Wouter van Wersch, Chủ tịch điều hành quốc tế Tập đoàn Airbus mới đây, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh VN có nhu cầu rất lớn về phát triển công nghiệp hàng không và nâng cấp đội tàu bay, xuất phát từ quy mô thị trường hơn 100 triệu dân với mức thu nhập đang tăng nhanh mạnh mẽ. Đánh giá các dự án cảng hàng không lớn như Long Thành, Gia Bình gắn liền với các khu kinh tế đặc biệt và hệ thống logistics hiện đại, Thủ tướng đã trực tiếp đề nghị Airbus nghiên cứu khả năng thành lập các trung tâm bảo dưỡng, sửa chữa tàu bay (MRO) tầm cỡ quốc tế tại VN, đặc biệt đặt tại khu vực Long Thành và Gia Bình.

ẢNH: NHẬT BẮC

Đề xuất mang tầm nhìn chiến lược của người đứng đầu Chính phủ diễn ra trong bối cảnh thị trường vận tải hàng không VN chứng kiến đà bứt phá với những con số kỷ lục. Trước đó, trong các dự báo phát triển dài hạn, đại diện Airbus nhận định nhu cầu hàng không VN sẽ tiếp tục tăng mạnh, kéo theo nhu cầu bổ sung khoảng 1.000 máy bay mới trong hai thập niên tới.

Thực tế thị trường đang chứng minh tính chính xác của dự báo này. Theo báo cáo cập nhật mới nhất từ Cục Hàng không VN, tổng lượng hành khách thông qua các cảng hàng không trong 10 tháng năm 2026 đã vượt mốc 110 triệu lượt, tăng hơn 10% so với cùng kỳ năm trước; trong đó, sản lượng vận chuyển khách quốc tế đạt hơn 16 triệu lượt, nội địa đạt gần 34 triệu lượt. Tính riêng sản lượng vận chuyển hành khách và hàng hóa qua các sân bay trong 9 tháng đều duy trì mức tăng trưởng hai con số (tương ứng tăng 12% về hành khách và hơn 10% về hàng hóa).

Đà tăng nhiệt liên tục của thị trường đã thúc đẩy cuộc đua mở rộng quy mô khai thác chưa từng có giữa các hãng hàng không nội địa. Tính đến quý 3/2026, quy mô đội tàu bay đăng ký quốc tịch VN đã đạt mốc gần 280 chiếc, lớn nhất từ trước đến nay. Năng lực vận tải hàng không càng thực sự bứt phá khi có bệ phóng từ hạ tầng mang tầm vóc đại tổ hợp. VN đang bước vào giai đoạn quyết định để hoàn thiện những siêu dự án sân bay tầm cỡ khu vực. Cảng hàng không quốc tế Long Thành - dự án trọng điểm quốc gia với công suất thiết kế giai đoạn 1 đạt 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa/năm, hướng tới 100 triệu khách/năm - chỉ còn hơn 1 tháng nữa sẽ đưa vào khai thác chính thức, đóng vai trò cực tăng trưởng kinh tế, logistics cho toàn vùng kinh tế trọng điểm phía nam.

Ở phía bắc, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đang tăng tốc, định hình là tổ hợp hàng không hiện đại gắn kết trực tiếp với vùng công nghiệp phụ trợ và dịch vụ logistics công nghệ cao. Cùng với đó, Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc vừa khai trương đường băng mới toanh sau thời gian thi công thần tốc, sẵn sàng phục vụ các sự kiện đối ngoại lớn như APEC 2027 và đón dòng khách du lịch cao cấp quốc tế. Một mạng lưới hạ tầng hàng không đồng bộ, đón đầu làn sóng giao thương toàn cầu đang thành hình.

ẢNH: ĐỘC LẬP

Từ quy mô hạ tầng hiện đại cùng đà tăng trưởng hai con số liên tục, vị thế của ngành hàng không VN đang chuyển dịch mạnh mẽ từ một điểm đến đơn thuần sang vai trò một trung tâm trung chuyển (hub) hàng không và logistics năng động của Đông Nam Á.

Cơ hội hình thành ngành công nghiệp hàng không chất lượng cao

Đại diện Hãng hàng không quốc gia Vietnam Airlines nhìn nhận, VN có cơ sở để phát triển cả trung tâm trung chuyển và trung tâm bảo dưỡng hàng không của khu vực. Chúng ta có thị trường hơn 100 triệu dân, nhu cầu đi lại tăng cùng thu nhập, du lịch và giao thương quốc tế. Nguồn khách trong nước là nền tảng để phát triển mạng bay, kết hợp với khách quốc tế và khách nối chuyến để nâng hiệu quả khai thác.

Bên cạnh đó, vị trí của VN thuận lợi cho kết nối các thị trường trong khu vực. Các dự án Long Thành, Gia Bình mở thêm dư địa phát triển, cho phép bố trí đồng bộ sân bay với logistics, dịch vụ kỹ thuật và đào tạo. Nếu tổ chức tốt, các hoạt động này sẽ hỗ trợ nhau, tạo sức cạnh tranh cho cả hệ thống. Riêng bảo dưỡng, sửa chữa tàu bay, nhu cầu thị trường đi cùng quy mô đội tàu bay trong tương lai tạo nguồn việc đáng kể cho dịch vụ kỹ thuật trong nước, đồng thời là cơ sở để mở rộng phục vụ các hãng quốc tế.

Ngoài ra, VN cũng đã có năng lực thực tế. Công ty TNHH MTV Kỹ thuật máy bay VAECO, đơn vị thành viên của Vietnam Airlines, đã thực hiện bảo dưỡng lớn tàu bay Airbus A350-900 cho hãng hàng không Đức Lufthansa. Để được lựa chọn, VAECO phải đáp ứng yêu cầu phê chuẩn của Cơ quan An toàn hàng không châu Âu và trải qua đánh giá trực tiếp của khách hàng về cơ sở vật chất, nhân lực. Kinh nghiệm bảo dưỡng đội bay thế hệ mới của Vietnam Airlines là nền tảng quan trọng để VAECO tiếp cận những hợp đồng quốc tế như vậy.

Theo dõi ngành hàng không lâu năm, luật sư (LS) Bùi Văn Thành, Trưởng văn phòng LS Mặt Trời Mới, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế VN, đánh giá VN có những lợi thế đáng kể để phát triển đồng thời ba vai trò: trung tâm vận tải hàng không, trung tâm trung chuyển quốc tế, và trung tâm dịch vụ kỹ thuật hàng không. Cơ hội của VN không chỉ nằm ở việc thu hút các hãng hàng không đưa tàu bay đến bảo dưỡng, mà còn ở khả năng hình thành một ngành công nghiệp dịch vụ hàng không có giá trị gia tăng cao, bao gồm bảo dưỡng, sửa chữa, đại tu tàu bay (MRO), đào tạo nhân lực kỹ thuật, cung ứng phụ tùng, dịch vụ kỹ thuật và từng bước tham gia chuỗi cung ứng hàng không toàn cầu.

ẢNH: T.L

LS Thành chỉ rõ 4 lợi thế: Thứ nhất, VN đang có khoảng trống thị trường đáng kể. Báo cáo về ngành hàng không VN công bố ngày 30.3 của Cơ quan Quản lý thương mại quốc tế Mỹ (ITA) ước tính nhu cầu MRO tại VN năm 2024 khoảng 654 triệu USD. Giá trị thị trường MRO được phục vụ trong nước khoảng 155 triệu USD. Năng lực trong nước mới đáp ứng khoảng 23% nhu cầu, phần còn lại phải thuê dịch vụ bên ngoài. Nghĩa là VN đang có một thị trường nội địa chưa được khai thác đầy đủ. Nói cách khác, ngay cả khi chưa thu hút được khách hàng MRO quốc tế, việc thay thế một phần dịch vụ đang thuê ở nước ngoài đã có thể tạo ra dư địa phát triển đáng kể.

Cùng với đó, VN sở hữu lợi thế về vị trí thuận lợi trong mạng lưới hàng không Đông Á và Đông Nam Á. Chúng ta nằm gần những thị trường hàng không lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và các nước ASEAN. Tàu bay khai thác tại khu vực có thể tiếp cận các cơ sở MRO tại VN với quãng đường điều chuyển tương đối thuận lợi. Các cơ sở MRO có thể kết nối với mạng lưới nhà sản xuất, nhà cung cấp thiết bị và phụ tùng tại Đông Á. Các sân bay quốc tế lớn của VN có thể kết hợp hoạt động khai thác thương mại với bảo dưỡng thường xuyên, sửa chữa kỹ thuật và dịch vụ hỗ trợ.

Tiếp đến, về năng lực công nghiệp, nhu cầu từ đội tàu bay nội địa đang tăng. VN có nhiều hãng hàng không thương mại, với đội tàu bay gồm cả thân hẹp và thân rộng. Điểm mạnh của thị trường nội địa là các hãng hàng không có thể đóng vai trò khách hàng nền tảng cho những cơ sở MRO mới. Nhờ đó, nhà đầu tư có thể giảm rủi ro về công suất sử dụng hangar trong những năm đầu.

"Hạ tầng MRO đang được đầu tư bằng các dự án cụ thể là bằng chứng quan trọng nhất cho thấy cơ hội phát triển MRO tại VN đã chuyển từ định hướng sang các cam kết đầu tư thực tế. Dự án Vân Đồn đặc biệt đáng chú ý. HAECO là doanh nghiệp (DN) MRO quốc tế có kinh nghiệm, trong khi Japan Airlines có thể mang đến kinh nghiệm vận hành và nhu cầu kỹ thuật, Toyota Tsusho có thế mạnh về chuỗi cung ứng, còn Sun Group đóng góp hạ tầng và hiện diện tại thị trường VN. Theo công bố, dự án dự kiến có bốn vị trí bảo dưỡng tàu bay thân rộng và tạo hơn 1.000 việc làm kỹ thuật có trình độ cao. Điều quan trọng không chỉ số vốn đầu tư, mà là sự tham gia của các đối tác quốc tế có khả năng chuyển giao quy trình, đào tạo nhân lực và kết nối khách hàng", ông Thành nêu ví dụ.

Ngoài ra, theo ông Thành, MRO là ngành sử dụng nhiều lao động kỹ thuật có trình độ cao, đặc biệt trong bảo dưỡng thân vỏ, kết cấu, hệ thống điện, điện tử hàng không và kiểm tra không phá hủy. VN có thể khai thác lợi thế về nguồn nhân lực kỹ thuật trẻ, khả năng đào tạo, chi phí lao động so với một số trung tâm hàng không phát triển, bên cạnh nền tảng công nghiệp chế tạo, cơ khí chính xác, điện tử.

Lợi thế cuối cùng là hiện đã xuất hiện sự quan tâm rõ ràng từ chính sách và nhà đầu tư quốc tế. Tại Diễn đàn và Triển lãm Công nghiệp hàng không VN 2026 mới đây, lãnh đạo Bộ Xây dựng đã kêu gọi các nhà sản xuất tàu bay, động cơ và thiết bị hàng không hợp tác với DN VN nghiên cứu đầu tư vào MRO tại Long Thành và Gia Bình. Tín hiệu này có ý nghĩa vì phát triển MRO không thể chỉ dựa vào DN hàng không mà đòi hỏi sự phối hợp giữa quản lý nhà nước, nhà đầu tư hạ tầng, DN kỹ thuật, cơ sở đào tạo và nhà cung cấp quốc tế.

Cú hích mạnh cho tăng trưởng kinh tế

Chưa nói đến việc trở thành các hub của khu vực và thế giới, việc mở rộng bầu trời đã tác động mạnh mẽ tới nhiều mặt về KT-XH VN. Đại diện Vietnam Airlines nhận định, với nền kinh tế có tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tương đương khoảng 180% GDP, kết nối hàng không tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường. Thêm đường bay thẳng, tăng tần suất và rút ngắn thời gian nối chuyến giúp du khách, nhà đầu tư và DN đến VN thuận lợi hơn.

Tác động trước hết thể hiện ở du lịch. Hơn 80% khách quốc tế đến VN bằng đường hàng không, trong khi du lịch đóng góp khoảng 9% GDP. Mở rộng mạng bay, nếu đi cùng chính sách thị thực và sản phẩm điểm đến phù hợp, sẽ đưa thêm khách đến các địa phương, tạo doanh thu cho lưu trú, lữ hành, thương mại và dịch vụ. Khách trung chuyển cũng có thể trở thành khách du lịch nếu chúng ta có chương trình dừng chân hấp dẫn.

Với thương mại, khoảng 1/3 giá trị hàng hóa giao thương toàn cầu được vận chuyển bằng máy bay. Hàng không đặc biệt quan trọng đối với linh kiện điện tử, bán dẫn, dược phẩm và các mặt hàng cần giao nhanh. Đây cũng là những lĩnh vực VN đang thu hút đầu tư để nâng hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trong sản xuất. "Khảo sát của IATA cho thấy 63% DN coi kết nối hàng không là yếu tố "sống còn" hoặc "rất quan trọng" đối với quyết định đầu tư. Một mạng bay ổn định vì vậy có giá trị lâu dài đối với thu hút vốn FDI và tổ chức chuỗi cung ứng", đại diện Vietnam Airlines dẫn chứng.

Cơ hội còn nằm ở việc thu hút hàng hóa quốc tế qua VN để trung chuyển, lưu kho và phân phối. Khi sân bay kết nối thông suốt với cảng biển, khu công nghiệp và trung tâm logistics, chúng ta có thể phát triển thêm dịch vụ và giữ lại nhiều hơn giá trị trong nước. Tác động của hàng không lan tỏa rộng qua các hoạt động đó.

Hiện nay, đóng góp của hàng không VN, tính cả tác động lan tỏa, vào khoảng 4% GDP. Ở các thị trường có trung tâm hàng không phát triển, tỷ lệ này cao hơn: Thái Lan khoảng 6,8%, Thổ Nhĩ Kỳ 7,4%, UAE trên 18%. Dù mỗi nước có cấu trúc kinh tế khác nhau, những con số này cho thấy VN còn dư địa đáng kể.

"Theo tính toán của chúng tôi, nếu phát triển được hệ sinh thái hàng không đồng bộ, đóng góp trực tiếp và lan tỏa của ngành có thể đạt khoảng 6% GDP vào năm 2030 và 8% vào năm 2035, qua đó mở rộng đáng kể cơ hội việc làm, nhất là trong khu vực tư nhân", đại diện Vietnam Airlines thông tin thêm.

Để thực hiện những mục tiêu như vậy, đại diện Vietnam Airlines đề xuất, cần tập trung vào những điểm nghẽn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực kết nối và hiệu quả khai thác. Trước hết là tổ chức các cửa ngõ theo mô hình trung chuyển. Sân bay lớn phải đi cùng mạng đường bay đủ rộng, lịch bay thuận tiện và quy trình chuyển tiếp hành khách, hành lý thông suốt. Việc phân vai giữa các sân bay Long Thành - Tân Sơn Nhất, Nội Bài - Gia Bình cần gắn với phương án khai thác của các hãng, bảo đảm sử dụng hiệu quả hạ tầng và tránh phân tán lưu lượng.

Tiếp đó là nâng năng lực DN hàng không trong nước. DN cần được tháo gỡ kịp thời các vướng mắc về đầu tư đội bay và nguồn lực khai thác. Song song, một nhóm việc có thể tạo chuyển biến sớm là cải thiện thủ tục và kết nối. Với hành khách, đó là thị thực, quá cảnh, nối chuyến và giao thông đến sân bay. Với hàng hóa, đó là thông quan 24/7, chứng từ điện tử, kho lạnh và vận chuyển đến các vùng sản xuất. Cần có phương án phối hợp rõ giữa cơ quan quản lý và DN, bởi một khâu chậm có thể làm mất lợi thế thời gian của cả hành trình.

Ngoài ra, cần phát triển năng lực vận tải hàng hóa chuyên dụng, gắn với nguồn hàng và mạng logistics. Đối với các cơ sở dịch vụ hàng không, cần xác định rõ khách hàng, đối tác và phạm vi phục vụ trước khi quyết định quy mô đầu tư. Riêng bảo dưỡng, nhân lực và chứng chỉ quốc tế cần được chuẩn bị từ sớm để thu hút nguồn việc bền vững và bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn.