Ngôi trường sư phạm trong kháng chiến: Gian nan bám trụ dạy học

Học trò của họ tiếp nối nghiệp "trồng người", lại vượt đèo dốc đi trao gửi con chữ yêu thương...

Kham khổ giữa rừng

Ở tuổi 77, ông Hoàng Nam Chu (nguyên Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Ngãi cũ) vẫn nhớ rõ chuyện 60 năm trước. Khi ấy, ông được cử đi học ở Trường trung cấp Sư phạm miền Trung Trung bộ. Cuộc sống vô cùng gian khổ nhưng thầy cô tận tụy giảng dạy, giáo sinh chăm chỉ học tập trong ngôi nhà tranh ẩn dưới tán rừng.

Sau giờ dạy học trên lớp, thầy trò lội bộ vượt suối khe, đèo dốc xuống đồng bằng mua gạo, mắm, muối... rồi cõng về trường. Họ âm thầm đi trong đêm tối để tránh bị đối phương phát hiện. Cơm gồm ít gạo nấu với củ mì (sắn) mua của bà con dân tộc Hrê. Bắp chuối và rau rừng xắt nhỏ nấu với nước lã và ít bột ngọt thành canh lõng bõng. Cho ít mắm cái cá nục vào chảo lớn cùng muối mặn, nước suối và bột ngọt đun trên bếp Hoàng Cầm. "Hồi đó chủ yếu là mắm cái nấu với nước suối và ít bột ngọt. Lâu lâu được ăn mắm cái ngon như ăn tiệc...", ông Chu tâm sự.

ẢNH: NGUYỄN ĐINH

Chiến tranh ngày càng ác liệt. Đối phương nhiều lần càn quét vào khu vực trường đứng chân. Thầy trò di chuyển đến nơi khác. Mọi người phát dọn dây leo, chặt cây nhỏ dưới tán rừng bên bờ suối để dựng lán trại. Lương thực ngày càng cạn kiệt, trong khi binh lính đối phương chốt chặn các ngả đường xuống đồng bằng. Do yêu cầu giữ bí mật nên không thể cấy, trồng gần trường. Giáo sinh phải lội bộ chừng 4 giờ đồng hồ xuống Đồng Lớn cuốc đất trồng khoai lang. Nhiều người vượt quãng đường rừng khá xa vào tận An Đỗ (giờ thuộc tỉnh Gia Lai) khai khẩn đất hoang để trồng lúa.

Cái đói đeo bám thầy trò giữa núi rừng. "Những lúc ác liệt không thể xuống đồng bằng mua lương thực, củ mì của đồng bào cũng không còn để mà mua, chúng tôi đành hái lá mì về nấu ăn cho đỡ đói...", ông Nguyễn Đinh (73 tuổi, cựu giáo sinh, nguyên Bí thư Huyện ủy Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi cũ) nhớ lại.

Hiểm nguy cận kề

Trong kỷ yếu nhà trường, thầy Tô Nguyên Minh (tên thật là Trần Ất, 98 tuổi, hiệu trưởng đầu tiên của trường, giai đoạn 1964 - 1967) ghi lại sự khốc liệt của chiến tranh. Bất kể đêm ngày, cả đàn trực thăng rà sát ngọn cây, nã đại liên, rốc két xối xả khi phát hiện những điểm nghi ngờ. Có đợt, đối phương càn quét nhiều ngày liền. Trực thăng đổ quân gần trường. Lính ôm súng, dắt chó becgie lùng sục từ sáng đến chiều. Có lúc, đối phương ém quân ở lại ban đêm khi phát hiện dấu hiệu khả nghi, có khi men theo suối dẫn vào trường nhưng không dám vào sâu vì sợ bị phục kích... Gian nguy như vậy nhưng thầy trò vẫn bám trụ, dạy và học.

ẢNH: TRANG THY

Buổi sáng mùa xuân năm 1967, một loạt pháo nổ cạnh hội trường lợp bằng tranh tre dưới tán rừng. Mảnh pháo tiện đứt dây võng khiến một nữ giáo sinh rơi xuống hầm. Đêm đó, chi bộ nhà trường đang họp khẩn thì một loạt bom nổ gần nóc hầm. Thế là cả trường phải chuyển đến nơi khác. Hơn 1 tháng sau đó, đối phương ém quân qua đêm và thọc vào nơi trường vừa dựng lán trại. Thầy Phạm Thời (đã từ trần) từ đầu suối đi xuống trông thấy một người đội mũ ni lông trắng, giống ông Tấn nhân viên y tế của trường. Thầy gọi lớn: "Tấn" thì ngay lập tức đáp lại là loạt đạn bắn xối xả. Theo phản xạ tự nhiên, thầy nhào xuống hố và kịp trông thấy chừng 5 - 6 lính đối phương. Thầy lanh trí chạy thẳng xuống dốc nên thoát nạn. Đối phương lùng sục dưới tán rừng. Trực thăng quần đảo trên những tán lá xanh.

Khi ấy, tất cả các giáo sinh đều tốt nghiệp trở về quê hương, nhà trường chỉ còn 8 người, gồm giáo viên và nhân viên phục vụ. Mọi người thống nhất rời trường để bảo toàn tính mạng. Họ đánh lừa đối phương khi không vào sâu trong rừng mà đi về đồng bằng. Họ về sống với nhân dân các thôn Xuân Thành và Nga Mân, xã Phổ Cường (nay thuộc xã Khánh Cường, Quảng Ngãi). Đêm trăng sáng, họ cùng dân làng gánh phân ra đồng, tát nước chống hạn... tỉ tê chuyện trò cho tình người thêm gắn bó. Dân thương, cho họ ăn uống, bồi dưỡng đường, sữa và cho hơn 4 giạ gạo cùng mắm, muối... để mang trở lại rừng. Họ chung tay sửa lại trường lớp bị cháy.

Vừa dạy học, vừa lo... chạy càn

Ông Phạm Duy Hòa (70 tuổi, nguyên Phó chủ tịch Hội Nông dân H.Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi cũ), người tham gia thiếu nhi quân ở xã Phổ Vinh cách đây hơn nửa thế kỷ, vẫn nhớ rõ thời gian khổ ấy. Cậu bé Hòa nhỏ tuổi nhưng đã nhận nhiệm vụ cùng đồng đội canh gác, báo cáo tình hình cho các chú du kích. Khi thấy đối phương đi càn, thiếu nhi quân dùng tiếng lóng la lớn, báo động cho cán bộ và dân làng. Sớm mai, thiếu niên dạo quanh thôn xóm dò xét tình hình. Cảm thấy yên ổn, họ báo hiệu cho du kích ra khỏi hầm bí mật. Lính đối phương vào làng, Hòa lân la đến gần huơ tay múa chân và cười tươi tỏ vẻ thân thiện. Lựa lúc họ sơ ý, Hòa lén lấy lựu đạn cất giấu rồi mang về cho các chú du kích. "Khi đó, Phổ Vinh là vùng giải phóng nhưng hay bị càn quét. Vì vậy, buổi sáng chúng tôi phải canh gác. Xóm làng yên ổn thì chiều mới đến lớp học chữ...", ông nhớ lại.

Lớp học là căn nhà tranh vách đất bỏ hoang bởi gia chủ chuyển đến nơi khác sinh sống để tránh bom đạn. Ông Nguyễn Đinh (thầy dạy của ông Hòa) giã nát lá khoai lang trộn với lọ nồi phết lên tấm ván ép của Mỹ rồi phơi nắng làm bảng đen để dạy học. Mỗi học sinh tự đóng bộ bàn ghế cá nhân. Thầy ghi con chữ và phép tính lên bảng rồi chậm rãi giảng bài. Học trò lắng nghe và nắn nót viết lên trang giấy. Cuối buổi, thầy mang bảng đen và trò bưng bàn ghế để ngoài hàng rào trước khi về nhà, giống như những thứ không dùng đến nên gia chủ vứt bỏ, đối phương không thể nhận ra lớp học nếu có mở cuộc càn quét vào làng.

Đối phương không thể ngờ rằng làng quê xác xơ vì chiến tranh vẫn có lớp học dạy chữ. Nghe tin lính đi càn, thầy nhét cuốn sổ mỏng ghi bài giảng vào bụi rồi thản nhiên đi lại trên đường làng. Học trò thì giấu vở đâu đó quanh vườn rồi về nhà. "Nhờ những kiến thức ban đầu thầy Đinh giảng dạy, tôi và bạn bè có điều kiện học cao hơn...", ông Hòa góp chuyện. (còn tiếp)