Người nhận 'chân truyền' ẩm thực và nghi lễ xưa

Sinh ra trong gia đình có truyền thống về văn hóa, ẩm thực Huế, đam mê học hỏi và có tình yêu đặc biệt dành cho "vốn xưa", anh Trần Thanh Quang (45 tuổi, hiện ở P.Thủy Xuân, TP.Huế) được nhiều bậc kỳ nhân truyền dạy và trở thành nghệ nhân ẩm thực, đang giữ nhiều bí quyết nghi lễ cưới hỏi xưa của Huế.

Truyền nhân của ẩm thực cung đình Huế

Cơ duyên để anh Trần Thanh Quang được học hỏi và nắm giữ nhiều bí quyết về ẩm thực cung đình đến từ mẹ anh, bà Trần Thị Hảo, một phụ nữ Huế có thời gian gắn bó với gia đình hoàng tộc. Bà Hảo quê ở làng Đông Lâm (nay thuộc P.Phong Điền, TP.Huế), có thời gian theo người cô ruột vào sống trong gia đình hoàng tộc ở Huế khi người cô này về làm dâu hoàng tộc.

ẢNH: NVCC

Nhờ thời gian tá túc trong phủ đệ từ nhỏ mà bà Hảo đã học được cách chế biến các món ăn truyền thống đặc sắc của ẩm thực cung đình Huế, bên cạnh việc nấu những món ăn cho bữa cơm thường nhật phục vụ người trong phủ.

Vốn đam mê ẩm thực, anh Quang cũng học được rất nhiều món ăn cung đình Huế từ mẹ. Lớn lên, anh còn có cơ duyên được cụ Nguyễn Phúc Ưng Viên, hậu duệ đời thứ 4 của vua Minh Mạng, nhận làm truyền nhân để trao truyền "kho báu" ẩm thực cung đình. Vì thế, anh nắm giữ nhiều bí quyết, kỹ thuật chế biến các món ăn cung đình, trong đó có những món bánh cổ truyền của Huế như phục linh, sen tán, bánh in, bánh măng…

Anh Quang kể, khi được cụ Nguyễn Phúc Ưng Viên truyền dạy các bí quyết về ẩm thực cung đình, có ngày anh đến hầu chuyện cụ từ sáng đến tối. Có lần anh đến thì cụ ốm không thể ngồi dậy được, cứ thế một người nằm, một người ngồi để cụ tiếp tục truyền dạy vốn liếng hiểu biết cho anh. Với anh Quang, đó là cơ duyên, là sự may mắn khi được thầy tin tưởng, bởi không phải ai cũng được thầy truyền dạy.

Không chỉ dừng lại với những món ăn mà anh may mắn được tiền nhân truyền dạy, với đam mê của mình, anh Trần Thanh Quang rong ruổi ra Bắc vào Nam, tìm gặp những nhà nghiên cứu, những nghệ nhân nổi tiếng để học hỏi thêm kiến thức về ẩm thực. Ở Huế, anh tìm đến những người có nhiều hiểu biết về vốn cổ như ông Tôn Thất Quỵ, lên chùa Thiên Mụ học hỏi hòa thượng Hải Trang; vào TP.HCM, anh tìm đến học nghệ nhân Trịnh Bách… Gần đây, anh xuất hiện nhiều trên các kênh truyền hình như VTV, HueTV, QPVN… qua các chương trình chia sẻ về tinh hoa ẩm thực Huế.

Theo anh Quang, lâu nay nhiều người thường nhầm lẫn khi cho rằng ẩm thực cung đình cũng là ẩm thực dân gian được "nâng tầm" lên. Thực sự không phải vậy. Ẩm thực cung đình có 3 yếu tố đặc biệt: nguyên liệu, gia vị, chế biến và công thức. Trong đó nguyên liệu thường rất quý và hiếm, chỉ chốn cung đình mới có. Về gia vị, nếu như dân gian đó là các loại mắm, muối thông thường thì ẩm thực cung đình hoàn toàn khác, được chế biến và tinh tuyển riêng, tuân thủ nguyên tắc âm dương ngũ hành. Công thức và chế biến của ẩm thực cung đình cũng rất cầu kỳ, tỉ mỉ. Các món ăn cung đình đúng chuẩn phải đạt 3 yếu tố y - mỹ - thực. Y là món ăn được xem như vị thuốc; mỹ là phải đạt đến cái đẹp của trình bày; thực là món ăn phải ngon, phải lành.

Khôi phục lễ cưới xưa

Mới đây, tại buổi tọa đàm do CLB Sách và văn hóa Huế phối hợp với Legacy brand (đơn vị truyền thông kết nối các thương hiệu di sản) tổ chức tại Huế, anh Trần Thanh Quang đã chia sẻ về việc anh khôi phục nhiều lễ cưới truyền thống cho các bạn trẻ Huế.

ẢNH: NVCC

Theo anh Quang, lễ cưới truyền thống là dịp trọng đại không chỉ của đôi uyên ương mà còn là sự kiện gắn kết gia đình, dòng họ và cộng đồng. Nhiều nghi lễ cưới truyền thống như lễ dạm ngõ, lễ hỏi, lễ cưới đều mang ý nghĩa sâu sắc.

Anh may mắn được nhiều bậc thầy về nghi lễ thuộc hoàng tộc Huế xưa truyền dạy về các nghi lễ, trong đó có lễ cưới. Người đã chỉ dạy anh về cách thức tổ chức một nghi lễ cưới truyền thống cung đình Huế là bà Tôn Nữ Ấu Tộ, một phụ nữ thuộc dòng dõi hoàng tộc. Đó là lễ cưới "cau lồng rượu ché".

Gần đây, anh được nhiều cặp đôi ở Huế mời làm "đạo diễn" cho lễ cưới theo nghi lễ truyền thống của Huế xưa. Một lễ cưới "cau lồng rượu ché" mà anh đã phục dựng đúng với nghi lễ truyền thống cho đôi bạn trẻ Huế là chủ nhân của một homestay đã được tạp chí Heritage ghi hình và đăng tải.

Theo anh Quang, ngày nay nhiều người tổ chức lễ cưới đã đặt nặng phần hội (phần tiệc) mà xem nhẹ phần lễ. Thực ra, phần lễ mới chính là hồn cốt của lễ cưới, mang giá trị tâm linh và văn hóa sâu sắc. Chính ý nghĩa tâm linh và văn hóa trong lễ cưới mới là sợi dây kết nối hạnh phúc của đời sống vợ chồng. Khi một lễ cưới được tổ chức đúng nghi lễ truyền thống với toàn bộ sự kính ngưỡng tổ tiên, thần linh, sẽ trở thành một "giao ước" thiêng liêng gắn kết hạnh phúc gia đình.

Tổ chức lễ cưới truyền thống một cách văn minh không chỉ thể hiện sự tôn trọng với khách mời mà còn là cách để gìn giữ văn hóa trong thời đại mới. "Một lễ cưới đẹp không nằm ở sự hoành tráng, mà ở sự tinh tế, chu đáo và chân thành", anh Trần Thanh Quang đúc kết. (còn tiếp)