Nhu cầu đọc sách đang có sự chuyển dịch

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Thời điểm hiện tại, anh/chị nhận thấy người trẻ xung quanh mình đang đọc gì?

Ông Trần Đình Ba - Phó giám đốc, Phó tổng biên tập NXB Tổng hợp TP.HCM: Việc thường thấy người trẻ xung quanh mình đọc gì không thể bao hàm toàn bộ giới trẻ hiện nay. Vì riêng giới trẻ đã có sự khác biệt về giới tính, sở thích, ngành nghề, nơi cư trú… cùng nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới xu hướng đọc, thể loại sách đọc. Dù vậy, quan sát người trẻ xung quanh và xu hướng xuất bản, nhu cầu mua sách, lượng sách tiêu thụ…, tôi thấy hiện nay người trẻ đang ưa các dòng sách chữa lành, sách self-help, sách kinh tế... Một mảng sách khác nữa thu hút người trẻ nhờ hiệu ứng từ những sự kiện lịch sử của dân tộc như A50, A80, là mảng sách hồi ký, tự truyện, tiểu thuyết lịch sử, nhưng chủ yếu là do hiệu ứng sự kiện mang lại gây nên sự tò mò.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Nhà văn Nguyễn Mai Phương: Tôi không có đủ dữ liệu để kết luận về "người trẻ" hôm nay khác gì với trước đây trong cách đọc, tôi chỉ quan sát chính mình và các bạn quanh mình. Tôi tin rằng thời đại nào, thế hệ nào, đất nước nào, người trẻ cũng là lực lượng nhiệt thành đón nhận các tác phẩm, trong đó có sách, miễn là hay. Sách hay là có chỗ đứng. Dĩ nhiên, việc truyền thông đến độc giả là quan trọng, và ngày nay việc đọc của người trẻ cũng bị chi phối nhiều bởi các phương tiện truyền thông cũng như cạnh tranh với các thiết bị điện tử, đó cũng là một bài toán khó.

Ảnh: NVCC

Theo anh/chị, đâu là "đối thủ lớn nhất" của sách hiện nay?

PGS-TS Phạm Xuân Thạch, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐH Quốc gia Hà Nội): Sách hiện nay có quá nhiều đối thủ. Mạng xã hội đang là nền tảng để lan tỏa các sản phẩm của văn hóa nghe nhìn và tiêu thụ nội dung hình ảnh có dung lượng ngắn, trong đó có nhiều video nửa phút, một phút… Đó chính là đối thủ lớn nhất của sách.

Nhà báo Trung Nghĩa, Đại sứ văn hóa đọc TP.HCM 2023 - 2024: Tôi thường ra Đường sách TP.HCM vào dịp cuối tuần và hay mời đông đảo sinh viên dự sự kiện giao lưu ra mắt sách để khuyến khích các bạn quan tâm đến sự đọc và văn hóa đọc. Thừa nhận một thực tế rằng, trong thời đại công nghệ số bùng nổ, hình ảnh người trẻ cầm trên tay một cuốn sách giấy dường như đang dần trở nên hiếm hoi. Thay vào đó là những chiếc điện thoại thông minh với vô vàn tiện ích từ mạng xã hội, video ngắn hay game trực tuyến. Thực tế này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Vì sao sách ngày càng khó cạnh tranh với các loại hình giải trí hiện đại?

Việc đọc sách đòi hỏi sự tập trung, kiên nhẫn và khả năng tư duy sâu - những điều đang dần bị bào mòn trong nhịp sống nhanh. Chưa kể, áp lực học tập, công việc và thói quen đa nhiệm khiến bạn trẻ có xu hướng chọn những hình thức giải trí "nhanh - gọn - nhẹ". Một video vài chục giây có thể mang lại cảm giác thư giãn tức thì, trong khi một cuốn sách cần hàng giờ, thậm chí hàng ngày để hoàn thành. Sự chênh lệch này khiến sách trở nên "lép vế" trong cuộc cạnh tranh khốc liệt về thời gian và sự chú ý.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Người trẻ có xu hướng "đọc nhanh - bỏ nhanh" không? Điều này ảnh hưởng thế nào đến ngành xuất bản?

PGS-TS Phạm Xuân Thạch: Tôi cho rằng có xu hướng đọc nhanh - bỏ nhanh này. Việc tiêu thụ nội dung trên các nền tảng mạng xã hội dẫn đến sự dễ dãi của chúng ta trong việc tiếp nhận nội dung. Trong việc đọc sách cũng thế, người ta đọc ít đi và không có cảm nghiệm sâu sắc khi đọc một cuốn sách nữa, người ta muốn những nội dung kiểu video xem xong có thể ứng dụng luôn vào cuộc sống, hay tạo giải trí trong khoảnh khắc chứ không phải hành trình rất dài khi đọc sách, phải suy nghĩ trăn trở về nó. Thế nên càng ngày người ta càng dễ rời bỏ thế giới của sách để tiêu thụ các hình thức giải trí khác.

Ảnh: NVCC

Ông Trần Đình Ba: Hình thức đọc, loại hình đọc thì chắc chắn đã thay đổi nhiều với sự tác động mạnh mẽ của công nghệ. Nhưng có một hiện trạng không hay đó là đọc sách tóm tắt, đọc theo xu hướng… Đây là xu hướng thời công nghệ khi các tiện ích công nghệ có sẵn trên chiếc điện thoại thông minh cá nhân, lại phù hợp với dân công sở ít thời gian. Nhưng từ đó dẫn tới hiện tượng đọc nhanh, đọc nông trong khi giá trị của sách không chỉ nằm ở vài nghìn chữ tóm tắt, review là xong. Chưa kể, nhiều ứng dụng công nghệ sử dụng công cụ AI tích hợp thông tin khó kiểm soát được tính đúng đắn của dữ liệu đầu vào, dẫn tới có thể làm sai lệch thông tin tiếp nhận của người đọc nếu không có khả năng thẩm định tốt.

Người trẻ có còn trung thành với sách giấy không, hay đang chuyển dịch sang nền tảng khác?

Nhà báo Trung Nghĩa: Trước đây, "đọc sách" thường được hiểu là cầm một cuốn sách giấy và đọc từ đầu đến cuối, nhưng với người trẻ hiện nay, tôi thấy khái niệm trên đã thay đổi đáng kể. Các bạn trẻ gen Z, sinh viên học sinh vẫn đọc, thậm chí đọc nhiều, nhưng theo những cách linh hoạt hơn như ebook, audiobook hay các bản tóm tắt trên nền tảng số. Có thể khẳng định rằng người trẻ không đọc ít đi mà đang chuyển sang một hình thức "đọc đa nền tảng", nơi việc tiếp nhận tri thức không còn giới hạn ở trang giấy.

Sự thay đổi này cũng kéo theo một hệ quả: Thói quen đọc trở nên phân mảnh, thiên về chọn lọc thông tin nhanh, thay vì đọc sâu và toàn diện. Điều này giúp họ tiết kiệm thời gian, tiếp cận kiến thức nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức về khả năng tư duy dài hạn và chiều sâu hiểu biết. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc chúng ta lo lắng người trẻ có đọc hay không, mà là xem họ đang đọc như thế nào và đọc để làm gì, có lợi gì cho từng cá nhân trong một thế giới thông tin ngày càng dày đặc.

Ông Trần Đình Ba: Sách giấy cho đến thời điểm này vẫn là sản phẩm nền tảng, sản phẩm gốc cho các loại hình sách khác. Khi mà các tiện ích công nghệ đang tác động mạnh mẽ tới các loại hình sách, xu hướng đọc của người trẻ cũng có sự chuyển dịch theo. Hôm nay các bạn có thể cầm chiếc smartphone, gắn tai nghe để đọc ebook, nghe audiobook, xem videobook… Tuy nhiên, sách có giá trị riêng ở tầng sâu tri thức, nên sách có đời sống riêng, đối tượng riêng. Mỗi đầu sách dù ở thể loại gì, luôn chứa đựng trong nó những nội dung mới, tạo sức hút, dấu ấn đối với độc giả, trong đó có độc giả trẻ. Vấn đề ở đây không chỉ là tính giải trí, mà còn ở tính nhu cầu, nhu cầu tự thân (mong muốn đọc, tìm hiểu), và nhu cầu nghĩa vụ (nhu cầu phải đọc để phục vụ việc học, công việc…).