Những báu vật khiến thế giới kinh ngạc

"DONG DUONG STYLE"

Cuối năm 2025, tại không gian trưng bày chuyên đề Bảo vật quốc gia - di sản trong lòng Đà Nẵng, công chúng lần đầu được chiêm ngưỡng pho tượng Bồ tát Tara Đồng Dương với diện mạo gần nguyên bản nhất kể từ khi được phát hiện gần nửa thế kỷ trước. Sau quá trình nghiên cứu và phục dựng, 2 pháp khí cầm tay của pho tượng được hoàn nguyên dựa trên các cứ liệu khảo cổ và đối chiếu biểu tượng học. Lần đầu tiên, hình tượng Tara được giới thiệu gần như đầy đủ sau nhiều năm tồn tại trong tình trạng khuyết thiếu.

Không chỉ giúp công chúng hình dung rõ hơn vẻ đẹp nguyên gốc của bảo vật quốc gia tượng Bồ tát Tara, sự kiện còn gợi mở về Phật viện, "cái nôi" của phong cách nghệ thuật Đồng Dương, một phong cách độc bản trong lịch sử mỹ thuật Champa. Pho tượng Tara được phát hiện tại Đồng Dương năm 1978 và được công nhận bảo vật quốc gia năm 2012 chính là một trong những kiệt tác tiêu biểu của phong cách ấy. Nhưng đó chỉ là một phần rất nhỏ trong kho tàng nghệ thuật từng hiện diện tại Phật viện.

ẢNH: HOÀNG SƠN

ẢNH: HOÀNG SƠN

Trong tham luận Giá trị kiến trúc - nghệ thuật của Phật viện Đồng Dương trong văn hóa Champa, thạc sĩ Thích Nữ Liên Thảo, Ủy viên Thường trực Ban Văn hóa T.Ư Giáo hội Phật giáo VN, cho biết giới nghiên cứu từ lâu đã xác lập khái niệm "Phong cách Đồng Dương" (Dong Duong Style) để chỉ một khuynh hướng nghệ thuật đặc thù hình thành vào cuối thế kỷ 9 dưới triều đại Indrapura. Theo bà, đây là giai đoạn Phật giáo Đại thừa giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của Champa, tạo điều kiện cho sự hình thành một phong cách nghệ thuật vừa tiếp thu tinh hoa từ Ấn Độ, vừa phát triển thành bản sắc riêng của người Chăm. Nếu phong cách Mỹ Sơn thiên về sự mềm mại và cân đối thì nghệ thuật Đồng Dương gây ấn tượng bởi hình khối lớn, đường nét khỏe, biểu cảm mãnh liệt và chiều sâu nội tâm.

Ở góc nhìn khác, trong tham luận Biểu tượng Phật giáo Đại thừa trong nghệ thuật điêu khắc Đồng Dương, nhà nghiên cứu Tôn Thất Hướng (Hội Khoa học lịch sử TP.Đà Nẵng) nhận định nghệ thuật Đồng Dương là giai đoạn phát triển rực rỡ và độc đáo nhất của mỹ thuật Champa, cũng là thời kỳ bản địa hóa mạnh mẽ nhất. Những hàng ria mép rậm, lông mày giao nhau, hoa văn xoắn phủ kín kiến trúc hay các họa tiết lá cuộn đặc trưng đã trở thành "chữ ký" giúp các nhà khảo cổ dễ dàng nhận diện hiện vật thuộc phong cách Đồng Dương.

ẢNH: HOÀNG SƠN

ẢNH: HOÀNG SƠN CHỤP LẠI TƯ LIỆU

MONG CÓ THÊM NHỮNG CUỘC HOÀN NGUYÊN

Trong tâm trí cụ Trà Tấn Nhỏ (79 tuổi, trú tại thôn Bình An, xã Đồng Dương, TP.Đà Nẵng), trước năm 1970, tại khu vực Phật viện Đồng Dương, người dân vẫn dễ dàng nhìn thấy những bức tượng, các chi tiết trang trí trên các tháp cổ vẫn ngổn ngang trên mặt đất. "Năm tôi 15 tuổi, tháp Sáng vẫn còn gần như nguyên vẹn. Tôi nhớ như in, đó là ngôi tháp rất cao, bên trong lòng tháp rất mát. Đặc biệt ở giữa lòng tháp có một hầm bí mật để bộ đội trú ngụ. Hồi đó, dân làng ai cũng nằm lòng câu "Cổ tích Đồng Dương - Cấm phá hoại" nhưng rồi đến khoảng những năm 1968 - 1969, địch dùng vũ khí hạng nặng bắn phá khiến ngôi tháp sập đổ", cụ Nhỏ nhớ lại.

Thời đó, cụ Nhỏ nghe các bậc cao niên trong làng kể rằng, thời Pháp thuộc có một lượng lớn tượng Phật, tượng hộ pháp… bằng đá được khiêng đi và rồi chuyển về Pháp. Dẫu vậy, trong lòng đất số tượng đá vẫn còn khá nhiều. Bằng chứng là năm 1978, người dân làng Đồng Dương phát hiện tượng đồng Bồ tát Tara mà người địa phương gọi là "công chúa". Cụ Nhỏ tiếp lời: "Sau này, thi thoảng người dân và chính quyền địa phương vẫn chặn bắt nhiều vụ trộm tượng đá, bia ký từ Phật viện đi các nơi. Có phiến có hoa văn, ký tự…, thậm chí đá vuông cũng được người ta săn lùng. Ngày nay, không khó để dân làng tìm thấy thêm những phiến đá, viên gạch Chăm cổ. Tôi tin rằng, có thể nhiều báu vật vẫn còn nằm dưới lòng đất suốt hàng thế kỷ qua".

ẢNH: HOÀNG SƠN CHỤP LẠI TƯ LIỆU

ẢNH: HOÀNG SƠN CHỤP LẠI TƯ LIỆU

Chiến tranh và thời gian đã khiến phần lớn Phật viện Đồng Dương chỉ còn lại phế tích. Nhiều hiện vật thất lạc hoặc đang được lưu giữ tại các bảo tàng ở nước ngoài, trở thành những mảnh ghép phân tán của một trung tâm Phật giáo từng lừng danh khu vực. Bởi vậy, cùng với việc bảo tồn các hiện vật còn lại trong nước, nhiều nhà nghiên cứu đặt kỳ vọng vào sự hợp tác quốc tế nhằm phục dựng đầy đủ hơn diện mạo của Phật viện. Tại tọa đàm khoa học về sự phát triển của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng diễn ra vào giữa tháng 5 vừa qua, ông Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, cho rằng việc bảo tồn di sản Chăm sẽ hiệu quả hơn nếu có sự tham gia của các chuyên gia quốc tế ngay từ đầu.

Theo ông, việc nghiên cứu, phục chế hiện vật cần được thực hiện trên cơ sở hợp tác khoa học lâu dài. Xa hơn, ông kỳ vọng đầu tượng Phật Đồng Dương hiện lưu giữ tại Pháp sẽ có cơ hội hồi hương. "Nếu đầu tượng Phật Đồng Dương có thể trở về với Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, đó sẽ là sự kiện mang ý nghĩa lịch sử và văn hóa rất lớn", ông nói. TS Nguyễn Hoàng Hương Duyên (Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng) cho hay pho tượng Phật Đồng Dương (BTC 183-13.5) được phát hiện trong tình trạng không còn đầu. Hiện phần đầu được trưng bày trên thân tượng chỉ là bản sao làm từ một đầu tượng đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia VN (ký hiệu Lsb 21185), dù các nghiên cứu cho thấy đầu tượng này không khớp với thân tượng.

Trong tham luận Nghệ thuật điêu khắc ở Phật viện Đồng Dương: Từ sự biểu đạt đến đặc trưng tạo hình, PGS-TS Đoàn Thị Mỹ Hương, nguyên Trưởng ban Nghiên cứu nghệ thuật, Viện VH-NT-TT và du lịch VN, đánh giá đến hôm nay việc tái khám phá Đồng Dương không chỉ góp phần bảo tồn một di sản quý giá mà còn khơi mở nhiều cảm hứng cho điêu khắc và thiết kế đương đại, khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản vẫn đang tiếp tục nuôi dưỡng dòng chảy mỹ thuật VN. (còn tiếp)