Những câu chuyện khởi nguồn tác phẩm: Nguyên Hồng viết câu chuyện đời mình

Chất liệu của Những ngày thơ ấu

"Thầy tôi làm cai ngục, mẹ tôi con nhà buôn bán. Tuổi thầy tôi hơn ba mươi, gấp đôi tuổi mẹ tôi. Hai thân tôi lấy nhau không phải vì quen biết nhau lâu và thương yêu nhau. Chỉ vì hai bên cha mẹ, một bên hiếm hoi muộn cháu và giầu có, một bên sợ nguy hiểm giữ con gái đẹp đến thì ở trong nhà và muốn cho người con gái ấy được chỗ nương tựa chắc chắn, được cả một giòng [dòng] họ trọng đãi nếu mắn con". Đó là đoạn mở đầu tự truyện Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng. Và chừng ấy trữ lượng thông tin đối chọi đã dự báo cho nội dung tác phẩm về cuộc đời đầy vất vả, khổ đau của nhân vật chính, muốn kể lại những cực nhọc đời mình.

Với Những ngày thơ ấu, chất liệu tác phẩm được lấy từ chính cuộc đời Nguyên Hồng, như Việt Nam văn học sử giản ước tân biên viết: "Đó là một cuốn tự truyện tác giả đả [đã] đem chính quãng niên thiếu nghèo hèn của mình thuật lại một cách thành thật, cảm động" (tập III, Phạm Thế Ngũ, Quốc học tùng thư, 1965). Nhà văn Thạch Lam trong Thay lời tựa của Những ngày thơ ấu, đã khen Nguyên Hồng không hề giấu giếm hay che đậy những kỷ niệm đau đớn của bản thân, để viết ra câu truyện đời mình. Còn Vũ Ngọc Phan thì khen ngợi gương tiên phong của Nguyên Hồng khi lấy chính đời mình làm đề tài cho thể loại tự truyện rất mới ở Việt Nam bấy giờ.

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Thành công với tự truyện, nhưng tác phẩm đưa Nguyên Hồng bước vào làng văn là phóng sự tiểu thuyết đầy khốc liệt - Bỉ vỏ. Tác phẩm nhận giải thưởng Phóng sự tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn năm 1937, xuất bản năm 1938 khi nhà văn tròn 20 tuổi. Theo chia sẻ trong nhật ký của nhà văn, tiểu thuyết này được viết từ thôi thúc trong tâm trí, khi lúc ấy Nguyên Hồng đói lả vì thiếu ăn nhiều ngày và nghĩ đến việc phải để lại cho đời một cái gì tinh khiết của thân xác, tâm hồn mình, "ý quyết viết tiểu thuyết thụ thai trong trí tưởng tôi mỗi ngày một mạnh mẽ thêm, lan rộng mãi ra". Bỉ vỏ cũng đã được Nguyên Hồng dàn xếp nội dung trước khi viết xoay quanh nhân vật Tám Bính và Năm Sài Gòn. Tác phẩm sau đó ra đời, trong một không gian thực sự bần cùng như chính nhà văn hồi tưởng: "Bỉ vỏ đã viết xong trên một cái bàn kê bên khung cửi trông ra những vũng nước đen ngầu bọt và một chuồng lợn ngập ngụa phân tro. Bỉ vỏ đã viết xong trong một căn nhà lụp xụp cứ đến chập tối là ran lên muôn vàn tiếng muỗi".

Chị Trúc - niềm cảm hứng thơ của Nguyễn Bính

Giữa nhà thơ Bùi Hạnh Cẩn và thi sĩ Nguyễn Bính có mối quan hệ tình thân thật gần gũi. Mẹ Nguyễn Bính là cô ruột của Bùi Hạnh Cẩn. Lại thêm, cô ruột của Nguyễn Bính lấy chú ruột Bùi Hạnh Cẩn nên "thân lại thêm thân". Nhiều chuyện trong cuộc đời cha đẻ thi phẩm Chân quê, Bùi Hạnh Cẩn rất tỏ tường và chia sẻ trong tác phẩm Nguyễn Bính và tôi (NXB Văn hóa Thông tin, 1999).

ẢNH: THƯ VIỆN QUỐC GIA PHÁP

Theo tác phẩm trên, vì mẹ mất khi mới 3 tháng tuổi, nên tuổi thơ Nguyễn Bính gắn với gia đình bên ngoại ở thôn Vân, xã Minh Tân, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Những ký ức nơi thôn Vân sâu đậm nên "trong thơ Nguyễn Bính, dường như lúc nào cũng thấy thấp thoáng bóng dáng thôn Vân, cái làng quê bé nhỏ thân thương". Và thơ của Nguyễn Bính "đã đánh thức người nhà quê vẫn ẩn náu trong lòng ta", theo nhận xét của Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam 1932 - 1941. Cùng với chất ca dao trong thơ, nhiều thi phẩm nổi tiếng của Nguyễn Bính có chất liệu thực tế cuộc sống gần gũi, đời thường. Thăm thú chùa Hương, Nguyễn Bính có bài Cô hái mơ với những câu gợi bao nỗi niềm da diết: "Cô hái mơ ơi!/Chả giả lời nhau lấy một lời/Cứ lặng rồi đi, rồi khuất bóng/Rừng mơ hiu hắt lá mơ rơi".

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Trong gia tài thơ của Nguyễn Bính, Lỡ bước sang ngang in trên Tiểu thuyết thứ Năm giúp ông được đông đảo độc giả biết tới. Thi phẩm mở đầu với đôi câu: "Em ơi, em ở lại nhà/Vườn giâu [dâu] em đốn, mẹ già em thương", được tác giả viết với cảm hứng dành cho người được tặng, đó là chị Trúc. Ngoài Lỡ bước sang ngang, chị Trúc còn là cảm hứng thơ cho Nguyễn Bính với những bài Một chiều say, Hận muôn đời, Khăn hồng, Xuân tha hương… Có những bài, thi sĩ đưa cả chị Trúc vào thơ: "Em thấy hình như chị khóc luôn/Mấy ngày môi chị biệt ly son/Buồn không trang điểm buồn không nói/Ai đã làm cho chị Trúc buồn" (Chị đã ghen). Ngay trong tập thơ Lỡ bước sang ngang do Nhà in Lê Cường in năm 1940, lời đề từ là câu "Tặng chị Trúc thân yêu".

Theo Bùi Hạnh Cẩn, chị Trúc tên thật Lê N.Th, là một người phụ nữ đã có chồng (người chồng nghiện ngập), từng là người yêu của Trúc Đường Nguyễn Mạnh Phác, anh trai Nguyễn Bính. Ngay cả việc đặt tên các tập thơ, cũng có bóng dáng giai nhân trong đó, Lỡ bước sang ngang là thơ về chị Trúc, Tâm hồn tôi là thơ về cô Oanh, Người con gái ở Lầu Hoa là thơ về Tú Uyên, và rồi Mười hai bến nước, Hương cố nhân, Một nghìn chiếc cửa sổ đều là tên "những bài thơ viết về những mối tình dang dở và tình hờ", Nguyễn Bính và tôi thông tin.